Köroğlu Hikayesi'nin
Kars - Göle Anlatımı - 2


Köroğlu Bölgesi diye anılan ve geçmişte de Yiğit Konağı namıyla maruf bu bölge orman bölgesidir. Tam bu bölgenin karşısında bir bölge daha vardır ki buranın da adı Şişek Gölleri'dir. Bu Şişek Gölleri'ni niçin yazıyorum. Çünkü: Koca Yusuf kır atın hızını ölçmek için bir bataklık oluşturduğunu yazanlara diyorum ki, bu bataklık bu bölgede zaten vardır. Gidip görmek bu sayılan yerleri yerinde tesbit etmek mümkündür.

Şişek Gölleri'nde Kır-At'ın hızını deneyen Koca Yusuf'un oturduğu yer, Hür-Şen Ali'nin at sürdüğü yer, iz olarak bellidir. İlk kurdukları ilkel kaleye ev sahipliği yapan dağın tepesindeki ağaçların kesilmesi nedeniyle bu dağın adı Kabak Tepe Dağı'dır. Yüksekliği 3.050 metredir. Eteğindeki ağaçları değil de tepesindeki ağaçları kesmenin amacı ise, çıplak alanda gelebilecek her türlü tehlikeyi kontrol etmektir. Bu arada Kır-At büyümüş, binilecek çağa erişmiştir. Küçük Hür-Şen Ali de büyümüş yiğit bir delikanlı olmuştur. Yörede Deli Yusuf'un adı Kör Yusuf (yöre diliyle "Körüsüf") olarak kalmıştır. Oğlu Hür-Şen Ali'nin adı ise unutulmuştur. Körüsüf'ün oğlu olarak anılmaya ve söylenmeye başlanmıştır. Daha sonra, körün oğlu sözcükleri birleştirilerek nam-ı diğer KÖROĞLU adı yerleşmiştir.

Anadolu içinde ve dışındaki, tüm varyantlarda anlatılan olaylar zinciri hemen hemen aynıdır. Köroğlu hikayesinin ya da destanın aynı formatlarla yoğrulması, bana tüm bu varyantların tek kaynaktan çıktığını düşündürüyor. Tek kaynaktan çıkan öykü ya da destanların halk ozanları dilinde değişimlere uğradığını kabul ediyorum. Köroğlu Seferleri başlığı altında topladığım anlatılar zaman dilimleri bakımından çeşitli çağları içeriyor. Yani bir sefer Aşık Cunun adına anlatılıyor. Bir başka sefer Aşık Elesker adına anlatılıyor. Dahası, bir başka sefere de Aşık Ali diye birinin adına kaydiliyor. Bu aşıklar bildiğim kadarıyla aynı çağın aşıkları değildir. En azından Aşık Cunun'un yaşadığı çağı tam olarak bilmesem de Elesker adlı aşık daha dünkü aşık. Bunları yazarken, şunu demek istiyorum. Tek hikaye üstüne kurgulanmış yüzlerce anlatı. Bu anlatılar çağlara göre de kendini yenilemesini bilmiştir. Ama en önemlisi ise, yukarıda da değindiğim gibi bu tür söylenceler sadece ad üstüne üretilmiş bir olgu gibi ele alınabilir.

Bu yörede daha önce yetişmiş ve KÜROĞLU adıyla destan kahramanı olarak halk içinde nam salmış bir isimle özdeşleştiği kanımca daha doğru olabilir. İnsanın insanı sömürmeye başladığı her yerde, her dönemde baskı ve zulüm eksik olmamıştır. Zulma karşı direniş eylemleri de her yerde her dönemde gündeme gelmiştir. İşkence çağlar boyunca sürerek sanki bir gelenek haline dönüşmüştür. Yüz yıllardır, bin yıllardır değişik biçimlerde insan vücuduna uygulanan işkencelerden birisi de işkence gören kişinin gözünün kör edilmesidir. İnsan gözünün kör edilmesi olaylarına değinen en eski yazılı kaynak olarak Homeros destanlarını göstermek olasıdır. İskitler'de rastlanan insanların gözlerini kör etme eylemi, kör edilenlerin çocuklarının intikam eylemleri ve eylem olayları, başka uluslarda da zaman zaman kendisini gösterir.

Eski Azerbaycan ile İranlılar'ın arasında da bu tür olayların olduğu bilinmektedir. Eski Türk kültüründe de rastlanan bu tür kör etme işkenceleri en canlı biçimi ve çok varyantlı gelişimi Köroğlu destanlarında karşımıza çıkmaktadır. Köroğlu adına söylenen bunca çeşitleme ve bunca değişik destanların özü de yukarıya aldığım konuyu içeriyor. Aslında bu yörede analatılan en az sekiz tane çocuğun hikayesi vardır. Bunların hemen hemen hepsi de kör olan bir babanın intikamı üstüne kurgulanmış olaylar ziciriyle anlatılır. İşte bizim adını andığımız Koç Köroğlu bu şartlar içinde var olmuştur. Sonra yüzlerce kola ayrılarak halk içinde destanlaşıp büyümüştür.

Bütün verilere bakıldığında Köroğlu bir destan kahramanı olarak görünüyor. İlk bakışta bu doğrudur. Detaya indiğimiz zaman, destan kahramanı Köroğlu'ndan önce Küroğlu adını buluyoruz. Küroğlu ile Köroğlu'nun benzer yanlarına gelince, isim benzerliği ön saflara taşınıyor. Köroğlu'nun adı Hür-Şen Ali.

Küroğlu'nun adı ise, Kuşan Ali'dir.
Köroğlu'nun baba adı Deli Yusuf,
Küroğlu'nunki ise bir silah ustasıdır ve adı da Deli Yusuf'tur. Köroğlu'nun silah ustası Koca Bey'dir.
Küroğlu'nun dedesinin adı ise, Dede Sultan'dır.

Dönelim şu bizim Koç Köroğlu öyküsüne. Köroğlu'nun önce anası, sonra da babası ölür. Uca dağların başında sazıyla sözüyle ve kırk delisiyle başbaşa kalır. Anadolu içinde ve Anadolu dışındaki tüm anlatılar, gelişim itibarıyla hemen hemen aynı çerçeve içindedir. Sonuç ise yine aynı nedenlere bağlanıyor. Kimisine göre böyle, kimisine göre şöyle. Aslında nasıl olursa olsun sonuç olarak, işkence görmüş bir babanın intikamı ve kırklara karışma. Yani Köroğlu ölmüyor kırklara karışıyor. Kır-At ise sır olup gidiyor.

Kır-At üstüne de anlatılan bir sürü söylence bulunuyor. Kimilerine göre, her kırk yılda bir Halep pazarında satılıyor. Kimilerine göre ise Kırşehir pazarında satılıyor. Kimilerine göre de, Göle ormanlarında yüzyıllardır yitirdiği sahibini arıyor. Köroğlu'nun etrafında toplanan deliler de anlatılarda önemli yer tutar. Bu insanların da adları kendileri gibi oldukça ilginçtir. Delilerin adlarını da yazalım:
Han Ayvaz, Köroğlu'nun üvey oğludur. Bazı kaynaklarda İvaz olarak geçer. Iğdır yöresi Üreğir Türkmenleri'nin hanı olduğu söyleniliyor. Bazılarına göre de Erzurumlu Kasapbaşı'nın oğludur. Kanımca ilk söylenen daha bir gerçeğe yakındır. Çünkü, tüm anlatılarda Ayvaz'ın adı, Han Ayvaz olarak veriliyor.
Dağdeviren: Bu deli hakkında fazlaca bilgim yok.
Zincirkıran
Kabresığmaz
Yolkesen
Yelkesen, bu iki delinin de kardeş olduğunu yine söylencelerden anlıyoruz.
Zor Bezirgan: Köroğlu destanlarında önce Köroğlu'na düşman olduğu görülüyor. Sonra nasılsa adı delilerin içinde geçiyor.
Köse Kenan: Köroğlu'nun amcası olduğunu belirten söylenceler de vardır. Ben kesin bilmiyorum.
Cıdalı Kenan: Aslında bu iki Kenan'ın da bir kişi olduğunu veren söylenceler de vardır. Ayrı ayrı insanlar olduğunu veren söylenceler de vardır. Hangisi doğrudur bilemiyorum.
Deli Hasan: Bu kişi de Köroğlu destanlarında bu adla geçer. Zaman zaman Köroğlu'nun tüm işlerine karışır. Bunun da Köroğlu'nun amcası olduğu söylencelerde vardır.
Koca Arap
Bıyıklı Yusuf
Kiziroğlu Mustafa Bey
Güzel İsa Palı, ya da İsa Balı
Celali Bey
Ağalar ağası
Demircioğlu
İsfahanlı Koca Bey: Köroğlu'nun silah ustası.
Hoylu Bey
Tülek Terlen
Acemoğlu
Mirzalı Bey
Köse Sefer
Benli Ahmet
Arslan Bey: Köroğlu'nun öz oğludur. Çok ilginç bir hikayesi vardır. Kısaca şöyle: Köroğlu Azerbaycan dolaylarına bir sefere gider orda bir kadınla az da olsa birlikte olur. Daha sonra kadını bırakır gelir. Bu kadının Köroğlu'dan bir oğlu olur. İşte bu Arslan Bey dedikleri çocuk budur, diyorlar. Aynı hikaye Acemoğlu ve Dağıstanlı Hasan için de anlatılır.
Güdümen: Çenlibel'in at bakıcısı, seyis. Bu ismi daha sonra Benli Döne ile birlikte görüyoruz. Bu kişinin olayına az sonra değineceğim.
Hanlar Hanı
Selam Vermez
Allahsız- Tanrı Tanımaz
Tekeli Beyi
Deli Balta
Deli Teber
Eceli Anan
Demir Kıran
Polatoğlu / bir diğer adıyla
Okçuoğlu
Depe Delen
Yanık Hasan
Dellek Hasan
Darıdeğmez
Halden Bilmez
Dağsıtanlı Hasan: Köroğlu'nun ikinci bir oğludur. Dağıstan seferinde ön saflara taşınır. İkinci Çin seferinde Çin askerleri tarafından öldürülür. Köroğlu oğlu Hasan için, yüzlerce ağıt söylemiştir.

Görüldüğü gibi kırk sayısını geçiyor. Ben daha önce bu isimlerin yirmi dört tanesini yazmıştım. Daha sonra kırk sayısına ulaşan isimleri yazdım. Çünkü, Köroğlu her nedense kırk sayısıyla hep özdeşleştirilir. Köroğlu aynı zamanda bir ozandır. Ozanların piri sayılır. Kendi adına kırk makamı vardır. En son makamı ise kırklar makamıdır. Söylenceleri söyleyenler derler ki, Köroğlu ölmemiş kırklara karışmış. İşte bu kırklara karışma anında bir türkü çalar ve söyler, daha sonra kırklara karışarak gider. Bu en son söylediği makam ise kırklar makamıdır. Yazının son bölümüne bildiğim Köroğlu makamlarını yazacağım.

Köroğlu Koç Kır-At'a binince, bunca gözü kanlı deliyi de yanına toplayınca, halkın istediği ölçüde bir yiğit olmuştur artık. Her seferinde babasının öcünü almak için, Palu Beyi'ne saldırmaya ve her alanda bu beğlige zarar vermeye başlamıştır. Bu topraklar üstünde ipek yolu adıyla bilinen bir yol vardır. Tüm ticaret kervanları bu yol üstünde geçer. Geçen her kervandan baç alan Köroğlu, gücüne güç, servetine servet katmıştır. Bu servet öyle bir hal alır ki, bir koçaklamasında şöyle seslenir:

Ayırın sürünün bin erkeğini
Kırdırın beylerim ha ben gelince

İnsan bu sözler karşısında şöyle düşünmeden kendisini alamıyor. Sözü edilen sürüden bin erkek ayrılınca geriye kaç tane kalıyor. Bir başka dörtlükte ise şöyle sesleniyor:

Yüz batman pirinci küçük kazana
Doldurun beylerim ha ben gelince

Ben bu sözün karşısında, şunu yazıyorum. Yani bu adamın küçük kazanı yüz batman pirinç alıyorsa ki, kendisi böyle söylüyor, ya büyük kazanı kaç batman pirinç alıyor? Buna benzer soruların yanıtını aramak için çok uzaklara gitmemek gerekir. Kuzeydoğu Anadolu yöresi ozanlarının ne denli üretken ve ne denli geniş bir hayal gücüne sahip olduklarını anlıyorum.

Köroğlu kendisini beylikten hanlığa taşıması için Koca Bey'in önderliği ile İsfahan'dan Niğar Han'ı getirerek onunla evlenip Han'lığı alır. Böylece Han'ların başına geçmek için Han Köroğlu unvanını alır. Daha sonra, Iğdır kalasının paşası olan Aras Paşa'nın kızı Döne Sultanı (Benli Döne) alarak kendisini Sultanlık konumuna getirir.

Köroğlu'nun Doğu'ya yaptığı üç Çin seferinden söz ediliyor. Ama izniniz olursa Çin seferlerini ve evlatlarını yitirmesini bundan sonraki buluşmamızda anlatayım...

Orhan Bahçıvan
Essen

Diğer yazıları için tıklayınız

Önceki

Devamı