Kaçak Nebi Destanı


Yöremizde olduğu gibi, Azerbaycan sahasında da, Nevruz bayramı çeşitli etkinliklerle kutlanır. Aslında, Nevruz kendi başına bir bayram şenliğidir. Baharın gelişi, eski takvime göre 9 Mart yeni takvime göre de 21 Mart gün olarak bilinir. Bilinen gün Nevruz kutlamalarının başladığı gündür.

Nevruz şenliklerinde her türlü eğlenceler düzenlenir. Kutlamalar yörelere göre, farklılıklar gösterse de amaç baharın gelişini kutsamaktır. Yörelere göre farklılık olduğu gibi, köyden köye bile farklılık yaşanabilir. Farklı olmayan bir yanı vardır. Cemre olayı. Cemre denilen doğa olayı üç konumda ele alınır. Kışın sonu yaklaşınca, Cemre, havaya düşer, havada bir hafta kalan Cemre havayı yumuşatır. Dolayısıyla havalar ısınmaya başlar. İkinci hafta Cemre suya düşer böylelikle suyun ısınması gündeme gelir. Üçüncü hafta Cemre toprağa iner, toprak ısınır ve ısınan bu toprakta daha karlar erimeden, kar altında çimenler ve çiçekler biter.

Bu çiçeklerden birinin adı da Nevruz çiçeği ya da Nevruz otudur. Bu üçüncü haftanın sonunda Nevruz denilen takvimin başlangıcı gündeme gelir. Yani Cemre'nin toprakta bir haftayı doldurduğu zaman, haftanın bitiş gününün sabahı Nevruz'dur. Bu da gün olarak 9 Mart günüdür.

"Leylek sekize gelmez, dokuza kalmaz"
Nevruz olayı bu ata sözüyle de anlatılır. Yani leylek 8 Mart'ta gelmez ama 9 Mart'a da kalmaz. Yani 8 Mart'ı 9 Mart'a bağlayan gece leylek gelir. Leyleğin gelişiyle Nevruz şenlikleri de başlamış olur. Tüm şenlikler 9 Mart günü başlar. Üç haftaya eş anlamlı olarak, Nevruz eğlenceleri üç gün devam eder, dördüncü günü karşılıklı bayramlaşmalar başlar. Eski takvime göre mitolojik bir yanı vardır. Hava, su, toprak, ve ateş insanoğlunun bu dörtgen içinde varlığını simgeleyen anlatımdır. Bu anlatımı insanoğlunun varolduğu her sahada bulmak mümkündür.

Konumuz Kaçak Nebi destanı ve bu destan içindeki türküler. Nevruzun bu anlatımda ne işi var diyeceksiniz. O halde söyleyelim, Kaçak Nebi destanı Nevruz şenliklerinin tam ortasında başlar. Bunun için az da olsa Nevruz olayını gündeme taşıdım.

Nevruz şenlikleri her alanda, doğanın yeniden dirilişinin bayramıdır. Bu bayramı, yer yüzünde canlı olan her mahlûkat kutluyor. Yöremiz insanları arasında bir bayram sevincine dönüşen bu şenliklerin eğlence çeşitleri arasında hayvan dövüşlerini ya da güreşlerini konu alan hikayelerden söz etmek olasıdır. Bu hayvanları saymaya gerek var mı bilmiyorum ama, boğa güreşleri, koç dövüşleri, camuş (manda) dövüşleri, horoz dövüşleri, at yarışları, köpek boğuşturmaları sayılabilir.

Kaçak Nebi 19. yüzyılın bilinen halk kahramanlarından biridir. Kendisinden söz edilince, destan içinde sevgilisi Hecer'den de söz etmek gerekiyor. Bu destan içinde yer alan türkülerin onlarcası halk ağzında anonimleşerek günümüze gelmiştir. Şu anlamda anonim: Söylenen türkülerin bu destana özgü türküler olduğunu herkes biliyor. Destan anlatımından ayrı olarak söylenilen türkülerin, destanın özünden kopmasına ben anonim diyorum. Yoksa, destanı herkes biliyor.

Ben yazının bu bölümünde Kaçak Nebi destanının ya da hikayesinin sadece başlangıç bölümünü aktaracağım. Çünkü, başlangıç öz olarak günümüzde çok yaygın bilinen bir türkünün hikayesini içeriyor. Başlangıç şöyle:

Revan Şehri yakınlarında, Araz ırmağı kıyısında Gazahlı denilen mevkide yılın Nevruz şenlikleri yapılmaktadır. Bu şenlikler genellikle yöre beylerinin sorumlulukları ve yönetimleri altında olur. Bu sözü edilen şenliği yöneten yörenin beyin adı Helil (Halil) Bey'dir. Gazahlı beyi olan Halil Bey, söylentilere göre, yörede Rus işgalini destekler durumdadır. Bu beyin emrinde olan Gazah askerleri ile Kaçak Nebi'nin kavgası destan boyunca anlatılır.

Şenliğe katılan köylüler arasında çeşitli eğlenceler yapıldıktan sonra, hayvanların dövüşüne ya da güreşmelerine sıra gelir. İşte bu eğlencelerin bir yerinde, on altı yaşında olan, Nebi adlı Azeri bir köylü camuşu (mandası) ile camuş güreşlerine katılır. Yine sanırım aynı köyde ya da o yörede yaşayan bir Ermeni'nin camuşu (mandası) meydanda dövüşe başlar. Nebi'nin camuşu ötekine göre küçük ve cılızdır. Görünüşe bakılınca, Nebi'nin camuşunun kazanma şansı çok zayıf bir ihtimaldir. Camuşu güçlü olan Ermeni bu güreşte kendini daha işin başında galip ilan edince, sözlü sataşmalar başlar. İşin sonu nasıl bitecek merak konusudur.

Kısaca destanı özetlersek, iki camuş meydanda dövüşmeye başlar. Dövüş uzun sürdüğü için karşılıklı sözlü sataşmalar da ağırlaşır. Bizi ilgilendiren bölüm ise burası. Nebi'nin camuşu Ermeni'nin camuşunu yener. Yine söylentilere göre, yenilgiyi bir türlü kabul edemeyen Ermeni tabancasını çeker ve Nebi'nin camuşunu vurarak öldürür. Bu sırada ortalık karışır.

Şölen kurallarına uymayan Ermeni'yle Nebi arasında tartışma ve kavga başlar. Sonuç, Nebi çeker tabancasını ve Ermeni'yi oracıkta öldürür.

Bir Nevruz eğlencesinin kanlı bitişi, yöreyi işgal altında tutan Rus işgali adına yöre beyliğini yürüten Gazahlı Beyi'ni de harekete geçirir. Köylü Nebi, adam öldürmekten mahkemeye çıkarılacak ve yargılanıp tutuklanacaktır. Rus yöneticilerin ve Gazahlı Beyinin eline geçip yargılanmayı kabul etmeyen Nebi, dağlara kaçar.

Yasalar önünde kaçak olduğu için, adına Kaçak Nebi denilmiştir. Destanı düzenleyen ozan da bu adla destanı düzenlemiştir. On dokuzuncu yüzyılın Kaçak Nebi'si böylece doğmuş oluyor.

Destanda geçen Kaçak Nebi adı, destan boyunca Koç Köroğlu adıyla yan yana getirilir ve Nebi'nin güçlülüğü Köroğlu ile ölçülür. Koç Köroğlu'nda var olan tüm yetenekler Kaçak Nebi denilen kişide de olduğu söylenilir.

Yine destan içinde, Nebi'nin nişanlısı ya da karısı Hecer Hanım'dan söz edilir. Hecer Hanım da Koç Köroğlu'nun karısı Niğar ile eşleşir. Niğar Hanım'da var olan tüm yetenekler Hecer Hanım'da da görülür.

Bir türküde, Hecer Hanım, on iki saldat bir neçenli öldürdüğünü de kendisi söyler. Bu suçundan dolayı olsa gerekir, Hecer Hanım hücreye atılır ve orada hep Nebi'nin gelip kendisini kurtarmasını bekler.

Genelde türküler Hecer Hanım'ın ağzından söylenilmiştir. Yani Kaçak Nebi destanında geçen türküler kadın ağzı türkülerdir. Hikayenin ya da destanın bundan sonraki bölümünü anlatmayalım ve destanda bulunan tüm türkülerin içinden on tanesini buraya aktaralım.







Türküleri okumak için tıklayınız

 

Diğer yazıları için tıklayınız

Orhan Bahçıvan
Essen

Önceki

Sonraki