miniDEV - Farklı Renkler Farklı Kültürler / Yahudi Kültürü /

Türkiye Seferadları

Dona Gracia Nasi ve Joseph Nasi. "Les Demiers Jours de Shylock"'tan; ahşapbaskı. www.mersina.com

İbrani dilinde "Sefarad" sözcüğü, İspanya'yı simgeler. Ortaçağ Vizigot döneminden başlayarak, İberya yarımadasında izlerine rastlanan Yahudiler, Arap hükümdarlığı sırasında, saygın devlet adamları, bilginler ve düşünürleri ile bir çeşit "altın çağ" yaşamalarının ardından, 1492 yılında ülkeyi ele geçiren Kral II.Ferdindand tarafınca kıyımlara uğratılıp bu topraklardan kovulduklarında, 250.000 kişi olan bu halk topluluğuna Osmanlı Padişahı II.Bayezit kucak açmıştı. Kuzey Afrika ve İtalya topraklarının yanısıra en yoğun biçimde Osmanlı topraklarına yerleşen İspanyol (ve 1497/98 yıllarında da Portekiz) kökenli Yahudiler, başta Selanik, İstanbul, Edirne, Gelibolu, Bursa, Manisa, İzmir,Tokat ve Amasya gibi kentlere yerleşirler. Padişah, özellikle "Yahudilerin gelişlerine herhangi bir zorluk çıkarılmaması, bilâkis onların dostça karşılanması" buyruğunu vermişti. Gerçekten de, yanlarında hiç bir servet olmaksızın bu ülkeye sığınanlar, Osmanlı yerel yöneticileri tarafınca koşulsuz olarak kabul edildiler ve bundan böyle yaşamlarının huzur içinde sürdürülmesine tüm olanaklar tanınacaktı.

Sefaradlar, dini özerkliklerini koruyabildiler ve ana dillerini konuşmayı sürdürdüler. Cervantes dönemi öncesi bu İspanyolca dili, günümüz İspanya'sında artık kullanılmadığı gibi, Türkiye'de de yüzyıllar içeriside doğal bir etkileşim ve değişime uğramıştır. "Ladino" veya "Judeo-Espanyol" olarak tanımlanan bu ilginç lisanın sözcük dağarcığı, artık "müzelik" sayılabilen Ortaçağ İspanyolcası yanısıra, çok sayıda Türkçe ve İbranice sözcük ile bazı Rumca ve Fransızca deyimler içerir. Aynen Aşkenazların konuştuğu "Yidiş" dili gibi, okullarda öğretilmeyip daha çok evlerde konuşulurdu ve bu nedenle günümüzde gittikçe yitirilmek üzeredir. Türkiye dışındaki Sefaradların yaşadığı İsrail ve Fransa gibi ülkelerin bu dildeki yazını ve basını yanısıra, İstanbul'un en eski gazetelerinden olan "Şalom", Türkçe yazıları dışında yayımladığı Judeo-Espanyol sayfası ile, bu dilde haftalık olarak sürekli yayın yapan dünyanın tek yayın organıdır (İlgi duyanlar için, "Şalom"un web sayfa adresi: www.salom.com.tr).

Yüzyılların ilerlemesi ve değişik yapıdaki Osmanlı padişahlarının tahta çıkmasıyla, Türk Yahudilerine karşı takınılan tutum, kuşkusuz ki hep aynı olumlu biçimde kalmamıştır. Örneğin III.Murat'ın Yahudileri sınırdışı etme teşebbüsünün ancak annesi tarafından durdurulabilmesi, IV.Murat'ın Selanik Sefaradlarının elçisi Yehuda Kovo'yu sebepsiz yere idam ettirmesi, III.Osman'ın Yahudilere 6 metreden yüksek ev inşaatlarını yasaklaması veya III.Mustafa'nın zamanında giysileri hakkında uygulanan kısıtlamalar ile uzaktan da belli olacakları özgün şapkalar giyme zorunlulukların getirilmesi gibi.

London Illustrated News'in 9 Haziran 1877 sayısından: Ahrida Sinagogu'nu ziyaretinde İbrahim Ethem Paşa'ya Rus savaşında zafer kazanmak için dua ediliyor. www.mersina.com

Tüm bu olumsuz gelişmelere karşın, 15.Yüzyıldan başlamak üzere çok sayıda Sefarad Türk, Osmanlı hanedanına önemli hizmetlerde bulunmuş, ödüllendirilmiş ve siyasi düzeyde de zaman zaman etkin olmuşlardır. En belirgin örnek, İspanyol göçmenlerinin matbaa tekniğini beraberlerinde getirmiş olmalarıydı. Türkiye'ye gelişlerinden hemen bir yıl sonra, David ve Samuel ibn Nahmias 1493 yılında İstanbul'da ilk basımevini kurarlar. Saray hekimleri arasında da önemli sayıda Sefaradlar bulunurdu; II.Murat ve oğlu II.Muhammed'e bakan Hakim Yakup, II.Bayezit ve I.Selim'in hekimi Granada'lı Josef Hamon ile I.Selim'in Ortadoğu seferinde ve ardından Kanuni'nin Irak seferinde yanlarında bulunan oğlu Moşe Hamon gibi. Portekiz asıllı Daniel Fonseca ise, bir yandan III.Ahmet'in hekimi, aynı zamanda ise özel görevler verilen bir elçi konumundaydı.

Siyasi düzeyde öne çıkanlar arasında Kanuni ile II.Selim'in dönemlerinde Filistin topraklarından sorumlu olan, Naxos Dükü ünvanını da almış Josef Nasi ve ardından Salamon ibn Yaeş, İmparatorluğu dış ülkelerde temsil eden elçiler Moses ibn Judah Bikhri ile İngiltere Krallığı ile yakınlaşmayı sağlayan Salamon ben Natan Eskenazi, burada anılmaları gereken isimlerden sadece birkaçıdır. Sarayın mali işlerini üstlenenler arasında I.Selim'in Mısır eyaletinde mali işleri takip etmek için görevlendirdiği Abraham Castro, III.Selim'in Babıali bankeri olarak tayin ettiği Meir Aciman ve Abdülaziz ile Abdülhamit dönemlerinin "sarrafbaşı"sı Hezekil Gabbay, bu görevleri yerine getirebilmek için özel bir güvene sahip olmuş olsalar gerek.

Ekonomik sektörde özellikle Selanik, İstanbul ve İzmir gibi liman kentlerinde yaşamakta olan Sefaradlar, kurmuş oldukları çoğu aile şirketleri aracılığıyla Akdeniz'deki deniz ticaretinin önemli bir bölümünü üstlenmekteydiler. Sanayi dalları arasında başta dokumacılık, dericilik ve şarapçılıkta yoğunlaşmışlardı.

Devamı

Diğer yazılar için tıklayın