miniDEV - Farklı Renkler Farklı Kültürler / Yahudi Kültürü / Kitaplar

İslam ve Osmanlı Dünyasında Yahudiler
Eva Groepler

Eva Groepler'in daha önce yayınlanan 'Anti-Semitizm' adlı kitabı büyük ilgi uyandırdı. Bu kitapta da yazar, Yahudi halkının İslâm ve Osmanlı dünyasındaki tarihsel konumunu aktarıyor. Kitaba ayrıca 1915 yılında yayınlanan 'Türk Doğusunda Yahudiler' adlı broşürü, o dönemin Almanya'sından konuya bir yaklaşımı yansıtmak için ekledik. Moise Franco'nun 1897 yılında yayınlanan belgesel kitabından aldığımız sayfalar ise geçen yüzyıl Osmanlı dünyasındaki günlük yaşamdan ve Yahudilere yönelik kimi baskılardan örekler sunuyor. Neşe Ozan'ın incelemesi ise Cumhuriyet döneminin ilk başlarında karşılaşılan sorunlara ışık tutuyor.

Evet, Ben Selanikliyim
Türkiye Sabetaycılığı
Ilgaz Zorlu

Türkiye'de yaşayan ve Türkiye mozaiğini oluşturan parçaların en renkli olanlarından biri herhalde Sabetaycılar'dır. Sabetaycılık veya genel olarak bilimsel literatürde bilindiği şekliyle Dönmelik konusu ne yazık ki Türk Kültür ve Siyaset Tarihi'nin en az ele alınmış konularından birini oluşturmaktadır. O kadar ki gerek Türk siyasi yaşamında ve gerekse buna paralel olarak Türkiye'nin toplumsal yaşamında Sabetyacıların varlığı neredeyse yok kabul edilegelmiş, haklarında birkaç eser dışında hiçbir çalışma yapılmamıştır. Oysa 19. yy'ın ikinci yarısından itibaren günümüze dek geçen sürede Sabetyacıların oynadıkları roller dikkate alınırsa bunun ne denli yanlış olacağı görülecektir. Fakat sürekli olarak müslümanlık dini inancında Yahudi kabalizmine bağlı olarak yaşayan böyle bir cemaatin gizliliği koruma konusundaki ihtiyatlı ve kararlı tutumu neticesinde konunun ele alınmamış olmasına da çok şaşırmamak gerekiyor.

Balat'tan Bat-Yam'a
Eli Şaul

Balat'tan Bat-Yam'a uzanan kâh mutlu kâh hüzünlü bir yaşam öyküsü... Bir Yahudi ailesinin çocuğu olarak 1916 yılında Hasköy'de dünyaya gelen ve yıllarca yaşadığı İstanbul'dan çok sevdiği Suadiye semtine benzettiği için Bat-Yam'a göç eden Eli Şaul'un ilginç günlüğü... Balat'ta geçen çocukluk ve gençlik yılları... 1930'ların 'azınlıklar mahallesi'nden renkler, sesler ve yüzler; bazen mutluluk, bazen de hüzün dolu anılar... Diş Hekimliği Mektebi'nde geçen öğrencilik yılları, Doğubeyazıt'ta yerine getirilen askerlik görevi, zorlukların ve endişenin arttığı Varlık Vergisi yılları ve nihayet 1950'de İsrail'e göç... Türkiye'nin toplumsal dokusunu gözler önüne seren bu canlı tablolar, özellikle tek parti dönemine ait politikalara, ekonomik ve sosyal yaşama ayna tutuyor. Bu gerçekler, Eli Şaul'un çoğunlukla Vatan gazetesine, Ahmet Emin Yalman'a göndermiş olduğu mektuplarla ve dönemin gazetelerinden yaptığı alıntılarla belgeleniyor. 1930'lu ve 1940'lı yılların devlet yapısına keskin ve kapsamlı eleştiriler getiren Eli Şaul, azınlıkların o yıllarda Türkiye Cumhuriyeti'nde yaşadıklarına tanıklık ediyor. Bu tanıklıklar, gözardı etmememiz gereken önemli tarihi olguları bize bir kez daha hatırlatıyor.

Cumhuriyet Döneminde Türkiye Yahudileri
Bir Türkleştirme Serüveni(1923-1945)
Rıfat N. Bali

Cumhuriyet döneminde azınlıklar meselesine bakarken, Yahudilere yönelik tutum ve politikalar bugüne kadar hep ayrı bir yere konmuş ve cemaat seçkinlerinin de katkısıyla, huzur dolu Türk-Yahudi birlikteliğine sahne olan bir geçmiş kurgulanmıştır. Bu geçmiş kurgusu içinde Yahudilerin, Lozan Antlaşması'nın azınlıklara tanıdığı haklardan feragat etmeye zorlanmaları, 'Vatandaş Türkçe Konuş' kampanyaları, Elza Niyego cinayeti nedeniyle meydana gelen olaylar, Trakya'daki Yahudi Yerleşim merkezlerinin yağmalanması, yirmi kur'a ihtiyatların silah altına alınmaları, Romanyalı Yahudi göçmenleri taşıyan Struma gemisinin kabul edilmemesi ve Varlık Vergisi gibi olgular münferit addedilmiş ve hâkim 'hoşgörü' söylemine eleştirel bir şekilde yaklaşan eserler görmezlikten gelinmiştir. Rıfan N. Bali, yıllar süren titiz bir arşiv çalışmasına dayanarak, tüm bunların Türklerle Yahudiler arasındaki gerilimli ilişkinin bir göstergesi ya da sistematik bir Türkleştirme siyasetinin parçaları olduğunu ortaya koyuyor. Tek parti döneminde Türkiye Yahudilerinin siyasî iktidar ve kamuoyu ile olan ilişkilerini ve Yahudi cemaatine uygulanan kültürel ve iktisadî Türkleştirme siyasetini inceleyen Bali, aslında bu özgün tarihi yeniden yazıyor. Rıfat N. Bali'nin Cumhuriyet yıllarında Türkiye Yahudilerine dair çalışmaları bu kitapla sınırlı değil. İkinci kitap, Yahudilerin 1948'de kurulan İsrail'e göçlerini ve bu göçün Türk kamuoyunda yarattığı etkileri, üçüncüsü ise çok partili hayata geçişten günümüze cemaat-kamuoyu-iktidar ilişkilerini konu alacak. Bu kitapların her birinin Türkiye Cumhuriyeti'ndeki Yahudilerle ilgili temel başvuru kaynakları olacağını düşünüyoruz.
İletişim Yayınları, 3. Baskı, İstanbul, 2000

Diğer kitaplar için tıklayın