"Yitirilmekte olan diller" ve edebiyatı

Dünya kamuoyunda gittikçe önem kazanan "yitirilmekte olan diller" arasında, Türk Yahudilerinin tarihi dilleri Judeo-Espanyol ve Yidiş de yer almaktadır. Bu diller hakkında bazı karşılaştırmalı özet bilgileri, sitemizdeki Yahudilerin Halk Dilleri sayfasında bulabilirsiniz.

Bugün ise, bu ve benzer dillere gönül bağlamış ilginç bir kişiliği ve çalışmalarını tanıtmak istiyorum:

Avusturya Tirol bölgesinden gelme Gerald Nitsche, 1991 yılında St. Georg Avusturya Lisesi'ne atanmış ve birkaç yıl içinde Türkiye'yi o denli sevmiştir ki, kendisine "Kurdoğlu" göbek adını bile edinecekti! Ülkesinin saygın çağdaş ressamları arasında yer alır. İkinci tutkusu şiir, üçüncüsü ise "azınlıkların lisanları"dır. Bu uğraşılardan, resim ve Almanca yazını öğretmeni olarak ekmek parasını çıkarıyor - her üç tutkusunun birleşimi ise, sergicilik ve yayımcılığını körüklemiştir. Şöyle ki, 1994'de Yerebatan Sarayı ve 1998'de Ayasofya Müzesi'nde "Renk-Ses-Mekân" konulu iki etkinliğinin ardından, Mayıs 1999'da Yeniköy Avusturya Kültür Ofisi'nde "Ada Resimleri"ni sergilerken, açılış gününde bir yandan yayımlamış olduğu "Yidiş Şiirleri"nin Almanca çevirilerini okutmuş, beri yandan Türk ve Avusturyalı müzisyenlerinin katıldığı bir dinleti düzenlemişti.

Bundan birkaç yıl önce, Avusturya'da Almanca dışında konuşulan Hırvatça ve Slovence gibi "azınlık dilleri"nde yazılmış şiirleri kapsayan bir antoloji yayımlamış olan Nitsche, bu konulardaki uğraşısını kendi yayınevi olan EYE ("Emirgân Yayınları Editions") aracılığı ile sürdürüyor. Bu konuya ayırdığı "Avrupa'nın Kalbinden" dizisinin birinci cildi olarak ise 1999 yılında "Çağdaş Yidiş Şiiri" antolojisini çıkardı. İstanbul Ulus Yahudi Mezarlığı'ndaki taşlarından "frontaj" yöntemi ile kopyaladığı karakalem çalışmalarını da içeren bu ilginç kitapçık, sınırlı sayıda basılmış ve EYE Verlag, Graf 135 A-6500 Landeck/Tirol, Avusturya adresinden posta yolu ile veya www.geocities.com/nitg2000/progr.htm web sayfasından edinilebilir.

Gerald Nitsche'nın bu konudaki uğraşılarını öğrendiğimde, kendisine Judeo Espanyol şiir dünyasının uluslararası isimlerinden Salamon Bicerano ile 1999 yılında bir araya getirdim. Amacım, "Avrupa'nın Kalbinden" dizisine bu dildeki bir antolojiyi de kazandırmaktı.

Gel zaman - git zaman; Gerald Kurdoğlu Nitsche "bizim için en verimli zamanında", 2000 yılında gene Avusturya'ya tayin oldu ve son iki yılda Avusturya'da konuşulan Roman, Hırvat ve "Jenisch" dillerinin şiir ve düzyazılarını içeren üç ayrı antoloji yayımladı … ancak bizim çalışmalarımız da yavaş yavaş meyve vermeye başladı ve: Türkiye asıllı 18 ozanın toplam 48 şiirini içeren "LOS KAMINOS S'INCHERON DE ARENA" - "SANDVERWEHTE WEGE" - "KUMLARIN ÖRTTÜĞÜ YOLLAR" başlıklı antoloji, önümüzdeki günlerde üç dilde (Judeo-Espanyol, Almanca ve Türkçe olarak) Avusturya'da yayımlanıyor!

Türk kamuoyuna ilk kez minidev'de duyurulan ve dünyada bir "ilk" oluşturan bu çalışma hakkında daha geniş ayrıntı ve Türkiye'deki tanıtımına davetiyemiz, önümüzdeki ayda bu sitede yayımlanacaktır; bugün ise, bu satırların yazarının oğlu tarafınca 1999 yılında G.K.Nitsche ile yapılmış bir söyleşinin kısaltılmış metninin aşağıda aktarmak istiyoruz.

Yidiş dilindeki şiirleri tercüme ettirip yayınlama projeniz nereden doğdu?
Bu soruyu yanıtlamak için bir hayli gerilere gitmeliyim. Her şeyden önce, "azınlıklara" (ki, aslında bu terimi pek sevmem) çocukluğumdan beri özel bir ilgi duyarım. Ayrıca, lise tahsilimi altı ayrı bölge ve okulda tamamladığımı belirtmeliyim. İşte bu yoldan, değişik lehçelere aşina oldum, insanların kullandıkları ayrı tanımlamalara dikkat ettim ve bazı yörelerde kullanılan kelimeleri not etmeye başladım. Daha sonraları, Avusturya'da Almanca dışında konuluşan azınlık dillerinin şiirlerini toplamaya başladım. Ülkenin değişik eyaletlerinde kullanılan Hırvatça veya Slovence gibi. Böylece "Almanca'sız Avusturya Şiirleri" kitabım doğdu. - Daha sonra ise, Avusturya'da eskiden beri konuşulmuş olan Yidiş lisanına yöneldim. Bu dil, aynen Flamanca'da olduğu gibi, eski Almanca'dan kaynaklanmaktadır ve ben, Flamanca bildiğim için, Yidiş'e de ayrıca özel bir ilgi duydum. Böylece hem azınlıklara, hem de onların konuştukları dillere karşı yatkınlığım, beni bu ikinci projeme yöneltti.
Kitabın çevirmeni kimdir?
Viyana Yahudi Cemaati'nin aylık "Die Gemeinde" dergisi aracılığıyla Dr. Armin Eidherr ile tanıştım. Salzburg Üniversitesinde Yidiş öğrenmiştir. Ayrıca, İtalyanca ve İspanyolca dışında İbranice de bilir ve gerek Avusturya Yahudi Cemaati gerekse İsrail'de birçok kimse ile sürekli işbirliğinde bulunuyor. Şu sıralarda ise Salzburg Üniversitesinde Yidiş dersleri vermektedir. Kendisine, bu lisanda yazmış olan Avusturyalı şairlerden bahsedince, bu eserleri toparlamaya karar verdik. Eskiden Avusturya topraklarında bulunan Galiçya'lı Mordechai Gebirtig'den başlayarak yola koyulduk.
Bu şiirler hangi yöreler ve hangi dönemlerdendir?
Antolojimizin adı "Avrupanın Kalbinden - Çağdaş Yidiş Şiirleri" dir ve böylece belirli bir yöreyi ve dönemi kapsar. Avrupa'da yaşamış veya halen orada yaşayan, ayrıca Avrupa kökenli olup İsrail'de yaşamakta olan ve Yidiş dilinde yazan şairlere yer verdik. Kitap, üç bölümden oluşuyor. İlkinin adı "Krakau" - zira Polonya'nın bu şehrinde (Lehçe adı: "Karakova"), çok hareketli bir Yidiş edebiyatı vardı. İkinci bölüm, çağdaş Avrupa dönemine ayrılmıştır, buradaki en yeni şiir 1987 yılına aittir, en eskisi ise ancak 1943'e uzanır. Üçüncü bölüm ise, artık maalesef kalmamış olan yüzyılın başındaki Viyana Yidiş edebiyat ortamını içerir.
Kitapta, bazıları size ait olan resimler gördüm. Bunları nereden esinlenerek çizdiniz?
Resimlerin çoğu, İstanbul Akmerkez yakınındaki mezarlıktan esinlenmiştir. Oradaki bazı mezar taşlarında görmüş olup ilginç bulduğum motifleri "frontaj" metodu ile kopyaladım. Kitapta ayrıca Krakova Yahudi Mezarlığı'ndan bazı fotoğraflar ve bir arkadaşımın konular ile ilgili özgün resimleri yer alıyor.
Yayınevinizin yeni projeleri nelerdir?
Gene azınlık lisanları ile ilgili yeni bir çalışmam var. Dünyada pek az kimsenin bildiği, İrlanda'da göçebe hayatı sürdüren "Tinkers" Kavimi ile temas kurdum. Bu insanların değişik, içe kapanık bir yaşam tarzları var. Ülkeyi arabalarıyla dolaşırlar ve pek kimseye yaklaşmazlar. Konuştukları dili de gizli tutmaya çalışıyorlar ve işin daha başlangıcındayım. Ayrıca, Skandinav ülkelerinde de konuşulan bazı gizli lisanlar üzerinde çalışıyorum. Bu arada, babanın önerisini de değerlendirerek Judeo Espanyol dili ile ilgilenmeye başladım. Sayın Salamon Bicerano'nun şiir kitabını Dr. Eidherr'e verdim ve kendisi bir ilk tercüme denemesine girişti. Belki bu konuda ayrı bir yayın oluşur.
Yayınlarınızın finansmanını nasıl yapıyorsunuz?
Güzel ve çok yerinde bir soru. Cevabı ise, "başta çalışarak!" Bildiğin gibi, lise öğretmenliğim yanında aynı zamanda resim de çizerim. İşte bu resimlerin satışından belirli bir gelir oluşuyor. Ancak para yetmedikçe, yayınlar için bazı dostlarımdan maddi yardım da istiyorum ve bugüne kadar her iki kaynak netice verdi.

Diğer yazılar için tıklayın