"Yunan Adasındaki Yalnız Yahudi"
(Girit'teki Yahudi yaşamının izlerinde...)

Mayıs ayı içinde Girit'in Hania kasabasında, adını daha önce "The Lone Greek Island Jew" ("Yunan Adasındaki Yalnız Yahudi") olarak duyduğum Nicholas Stravroulakis ile tanışma olanağını buldum. Annesi İstanbul'lu olan Nikos, yıllardır ABD ve İsrail'de bulunmuş, ardından Atina Yahudi Müzesi'ni kurmuş ve müdürlüğünü yapmış, bir kaç yıldır ise ana yurdu saydığı Hania'da yaşıyor.

Tevrat'ın çeşitli bölümlerinde Girit'ten söz edilmekle birlikte, adada ilk Yahudi yaşamının kanıtlandığı belge, Roma Senatosu tarafından M.Ö. 142 yılında İmparatorluğun çeşitli eyaletlerine gönderilmiş olan ve Girit Yahudileri'nin de koruma altına alınmasını emreden bir mektuptur. M.S. 395'de Doğu Roma İmparatorluğu'nda kalan adadaki Yahudi toplumu, gerek Bizans yönetimi altında, gerekse 1204-1669 yılları arasındaki Venedik döneminde oldukça sıkıntılı bir yaşam sürer. 1481 yılında seyyah Volterra'lı Meshulan, daha çok adanın batı bölgelerindeki liman kentlerinde yaşadığı görülen 600 kadar "Romanyot" (bknz.: daha önce yayımlamış olduğumuz "Romanyotlar ve Karaitler" web sayfası) Yahudi ailesi ile dört sinagogdan söz eder. 1492 yılında İspanya'dan sürülen "Sefaratlar"a ("Sefaratlar"a ait web sayfamıza bakınız) da kucak açan bu minik toplum, adanın 1669 yılında Osmanlı yönetimine geçmesi ile daha rahat yaşam koşullarına kavuşur.

Girit'in bağımsızlığını kazandığı 1897 yılında, tüm adada bin dolayında Yahudi sayılmıştı, Cemaat Merkezi ise, Romanyot ritüeli ile dua edilen "Etz Hayyim" ve Sefarat geleneklerinin korunduğu "Beth Şalom" Sinagog'larının bulunduğu Hania kentindeydi. Ada 1912'de Yunanistan Krallığına dahil olduğunda, bu toplumun yarısı kadar göç eder. İkinci Dünya Savaşı'ndan önce adanın tüm Yahudi nüfusu, 280 kadarı Hania'da oturan 300 kişiyi geçmiyordu.

Girit'teki Yahudi yaşamı, 9 Haziran 1944 günü son bulur. O tarihte adanın geriye kalan tüm 265 Yahudinin Auschwitz'e götürülmek üzere Almanlarca bindirildikleri "Tanais" gemisi, Ege açıklarında bir İngiliz denizaltısı tarafından batırılmıştı. Görgü tanıklarının bildirdiklerine göre komşuları, Yahudilerin götürülmelerine herhangi bir tepki göster(e)memeleri bir yana, ayrılmalarının hemen ardından ev ve işyerlerini yağmalamaya başladılar... Venedik İşgali sırasında bir kilise olarak kurulmuş, ancak (ilginçtir!) Osmanlı döneminde yerli Yahudi halkına tahsis edilmiş olan "Etz Hayyim" Sinagogu da, hiç kuşkusuz, bu eylemlerden nasibini almıştı - ve böylece yarım yüzyıldır başıboşların sığındığı, tavukların koşuşturduğu bir yıkıntı olarak duruyordu.

O yıllarda Nikos Stavrolakis, Yunan Yahudilerinin tarihçiliğine soyunmuştu. Kapsamlı "The Jews of Greece" araştırması yanı sıra, biri Selanikli Türkler, biri Batı Girit, üçüncüsü ise başyapıtı sayılan ve Yunanistan Yahudileri yemeklerine değinen üç kitap yazar. Diğer iki incelemesi "Yahudiler ve Dervişler" ile "Atina'dan Auschwitz'e" konularını kapsıyor; son olarak ise, Pamir Bezmen tarafınca uyarlanıp Türkçe'ye de kazandırılmış ve Girit'teki çok uluslu yaşamı konu edinen "Lâvanta Lâvanta" başlıklı bir roman yayımlar. Diğer ilginç bir yapıtı ise, 1986'da Atina Yahudi Müzesi'ndeki bazı gravürlerin ışığında kendi 16 suluboya çizimlerini içeren "Yunanistan ve Türkiye'deki Sefarat ve Romanyot Yahudi Giysileri" başlıklı çalışmasıdır.

Tüm bu "soyut" olarak adlandıracağım çalışmaları sürerken, Nikos dostumuz bu kez "somut" bir projeye başlar: Atalarının minha/arvit dualarını okudukları, Şabat/Kipur günlerini geçirdikleri, 1944'den bu yana bir ören olan sinagogu ayağa kaldırmak! Savaşın ardından ilk kez 1957 yılında Hania'ya ayak basan Nikos'un düşü, 1995'de bu konuda New York'da verdiği bir konferans sonucu Etz Hayyim Sinagogu'nun, "Dünyanın Korunması Gereken 100 Tarihsel Anıt" arasına alınması ile önemli bir aşama alır. Ardından, restorasyon için gerekli olan 300.000 US$ için, başta Rothschild ve Estée Lauder aileleri olmak üzere, çeşitli uluslararası sponsorlar bulunur. Sinagogun çökmekte olan çatısından başlanılarak tüm bina onarılır, arka bahçesinde bulunan dört din bilgesinin mezarları açığa çıkarılır, bir çöp yığını durumunda olan mikve (= ritüel banyo) ortaya çıkar, ön bahçenin ana kapısı yeniden inşa edilir - ve dünyanın çeşitli kurum ve kuruluşlarından üç yüzü aşkın konuğun katılımıyla, Yahudi yaşamı ve kültürünün bu "küçük mücevheri", 10 Ekim 1999 tarihinde kullanıma açılır.

"Kullanım" derken - Hania'yı bırakın, tüm Girit adasındaki Yahudi nüfusu bir avuç kadardır! Ancak, geçen hafta Etz Hayyim'e ayak bastığımızda, Amerikalı bir turist grubu ile söyleşirken rastladığımız Nikos'a göre bu sinagogun üç işlevi vardır: İlki, Girit'teki Yahudi tarihinin tanıklığını oluşturmak; ikincisi, Nazi kurbanı o 265 suçsuz Hania'lının anısını canlandırmak; üçüncüsü ise, Tanrı'ya dua etmek isteyen tüm insanlığa hizmet vermek!

Bu ilginç "yeniden doğuş" hakkındaki öyküyü daha ayrıntılı olarak izlemek isteyenler, www.etz-hayyim-hania.org web sayfasına girebilirler; "Lavanta, Lavanta" kitabı ise Türkiye'de satıştadır.

(Bu yazının daha kısa bir bölümü "Şalom" Gazetesi'nde yayımlanmıştır)

Diğer yazılar için tıklayın