GALATA "TERZİLER SİNAGOGU"

İstanbul'a "Kültürler Mozayiği" tanımını kazandıran semtlerin başında gelen Galata'da yer alan "Schneidertempel" (Terziler Sinagogu), Galata Aşkenaz Kültür Derneği'nin yönetiminde, bu kentin önemli bir sanat merkezi haline dönüşme sürecinde.

Ekim ayı içinde, Türk karikatür sanatının "duayen"lerinden Ferit Öngören'in "Haliç" çizimlerini içeren sergisi, Galata semtindeki eski bir sinagog'da kapılarını sanatseverlere açtı. Bu, alçakgönüllü olduğu kadar olağanüstü yeteneği ve yılların birikiminden oluşmuş sanatsal olgunluğu ile göz dolduran sanatçımızın yanı sıra, sergi mekânı da özel bir öneme sahipti. Zira burası, Türkiye Aşkenaz Musevileri'nin yüz yılı aşkın bir geçmişi olan ilginç bir "meslek ibadethanesiydi".

Sitemizin diğer bölümlerinde de belirtildiği gibi, İstanbul'da yaşamakta olan yirmi bini aşkın Yahudinin yirmiyi geçen faal sinagogu bulunmakta. Bunların kent içindeki dağılımları, Musevilerin eski yerleşim semtleri olan Bakırköy ile Haliç kıyılarındaki Balat ve Hasköy'den, bugün yeniden revaçta olan Yeniköy yöresine, Anadolu yakasında ise Caddebostan'a kadar uzanır.

Galata semtinde bulunan kentin en büyük ve modern donanımlı Neve Şalom Sinagogu dışında, buralarda Sefarad (İspanya kökenli) Musevilerinin asırlık Zülfaris Sinagogu'na (yakında müze olarak hizmete girecektir), İtalyan asıllıların "Kal de los Frankos"una ve Doğu Avrupa kökenli Aşkenaz'ların sinagoglarına rastlayabiliriz. Bu üçüncü grup arasında, bir çeşit "lonca sinagogu" olan Schneidertempel ise, değişik bir özellik ve gelişim arzeder.

Daha çok ondokuzuncu yüzyıl sonlarına doğru Rusya ve Doğu Avrupa'dan İstanbul'a göç etmiş olan Aşkenaz Musevileri arasında terzilik, revaçta olan bir meslek dalı olduğu gibi, kentin saygın terzileri bu halk topluluğundan yetişecekti. O dönemde, terzi loncasının başkanı, Sultan II. Abdülhamid'in özel başarı madalyası hamili Saray Terzisi Mayer Schönman idi. İşte bu zat, Bab-ı Ali nezdindeki ayrıcalıklı konumu sayesinde, Padişah'a özel bir ferman çıkarttırarak, bu meslek loncası mensuplarının dini vecibelerini yerine getirmeleri için ayrı bir sinagogun inşa edilmesine önayak olur. Bunun üzerine, bugünkü Bankalar Caddesi'nin Karaköy girişine yakın Kamondo Merdivenleri üst bölümünde, sağdaki ilk (o dönemin adı ile "Kamondo", bugün "Banker") sokak ile ikinci "Felek" sokak arasındaki arsa satın alınır. Saray Fermanı'nda öngörülen finansman kaynakları yanı sıra, terziler arasında toplanan paralar ile gerçekleştirilen inşaat bir yıl içinde tamamlanır ve sinagog, 8 Eylül 1894 tarihinde hizmete girer. İbadet lisanı olan İbranice'de "Bet ha-Knesset Tofre Begadim" olarak adlandırılan sinagog, terzilerin aralarında konuştukları Almanca/Lehçe/İbranice karışımı olan Yidiş halk dilinde ise "Schneiderschul" veya "Schneidertempel" tanımı ile anılmaya başlanacaktır.

Ondan bir kaç yıl sonra Yüksek Kaldırım Yokuşu'nda hizmete girmiş ve görkemli cephesi ile tahta pagoda biçimindeki ibadet bölümü oldukça iddialı bir gösteriş arzeden Büyük Aşkenaz Sinagogu yanında, Schneidertempel çok daha basit görünümdedir. Aralarında yer aldığı her iki sokağa bakan cepheleri, on dokuzuncu yüzyılın eklektik mimarlığının tipik örneklerini sergiler. Her iki yanda kapıları olmasına karşın, asıl girişi Felek Sokağı'ndandır.

Buradaki cephesi, bezemeleri ve yüksek kapısıyla daha yüklü ve gösterişli bir görünüm taşır. Kapının üstünde, İbranice harflerle Peygamber İşaya'nın "Zira evime, tüm uluslar için bir dua evi denecektir" sözleri işlenmiştir. Bitişik düzende konumlanmış bir parselde yer almasına karşın, Schneidertempel'de Aşkenaz sinagoglarının mekân tipolojisi büyük bir ustalıkla gerçekleştirilmiş. Binanın içi ise son derece yalın çizgidedir. "Ehal" bölümünün her iki yanında ikişer büyük pencere, üst bölümünde ise Museviliğe özgü altı köşeli yıldızın işlendiği, her tür abartıdan uzak, doğal renklerini taşıyan yuvarlak bir vitray yer alıyor. Yapıtın diğer üç cephesini, içten ve üst üste iki "kadınlar balkonu" çevreler. - İşte, geçimlerini el emeği ve göz nuru ile sağlayan bir topluluğun, basit ancak tam anlamıyla "işlevsel" bir ibadet/toplantı mekânı!

O dönemlerin bir hayli kalabalık olan İstanbul Aşkenaz Musevileri toplumunun görkemli ve daha büyük olan Yüksek Kaldırım Sinagogu, avukat, doktor ve büyük tüccarlardan oluşan varlıklı ve okumuş kesime hitab ederken, Schneidertempel özellikle zanaatkârlara hizmet veriyordu. Ne var ki, Aşkenaz Musevileri toplumundaki meslek dağılımının gittikçe "emek" düzeyinden akademik veya ticari yönlere doğru gelişmesi ve bu yoldan gelir seviyelerin yükselmesi ile, bu "lonca sinagogu"nun itibarı ve önemi, yüzyılın ikinci yarısında azalmaya başlayacaktı.

Bu cümleden, Terziler Sinagogu'nun Banker Sokağı'na bakan alt katları, İstanbul Aşkenaz Cemaati'nin idari merkezi olarak kullanılmaya başlandı. Mabedin beyaz duvarları sararmaya yüz tuttu, kutsal "Tora" yazıtlarının bulunduğu, daha seyrek açılıp kapanan dolabın kapıları gıcırdamaya başladı. Gerçi binanın ana bakımı yapılıyor ve hatta 1985 yılında önemli çapta bir onarıma da gidilmişti, ancak yıllar önce yüzlerce dindaşın bu mekâna kattıkları renkli yaşam, Galata'nın bu değişik kültür ocağının duvarlarından yansıyan coşku, artık tarihe karışmak üzereydi.

İşte bu dönemde, binyılımızın sonlarına doğru emektar Schneidertempel genç, dinamik ve idealist bir grup "büyük düşünen" insan tarafından yeniden yaşama kavuşturuldu: İstanbul Aşkenaz Museviler Cemaati bünyesinde oluşturulan "Galata Aşkenaz Kültür Derneği" (GAKD), bu toplumun kendi tarihiyle özdeşleşmiş bir mekânında, tarihsel ağırlığına denk düşecek birtakım etkinlikleri var etmek ve geleceğe taşımak amacıyla, önemli bir atılıma girişmiştir. Etkinliklerinin odak noktası olarak Terziler Sinagogu'nu seçerek, kendi tanımlamalarıyla "bir yandan İstanbul'un belleğinden bir parça yeniden yaşama dönüyor, bir yandan da bir kültürel bağlam, zorunlu değişimi de yanında taşıyarak kendini yeniden üretebileceğini gösteriyor".

"Schneidertempel Sanat Merkezi", sinagogun kapılarını Mayıs 1999'da "Yeni Bir Binyılın Eşiğinde İnançlar" konulu karikatür sergisi ile açtı. Uluslararası katılımlı bu sergide yurtdışı ve Türkiye'den 83 saygın karikatür sanatçısı, üçyüzü aşkın yapıt ile katılmış, bunlardan 113 adedi sergilenmiştir. Alçakgönüllü bir yaklaşım ile başlatılmış olan bu etkinlik, düzenleyicilerinin beklentilerinden çok ötesinde bir yankı uyandırarak iç ve dış medya tarafınca büyük bir ilgi ile karşılandı. Türkiye'de sanat çevreleri yanı sıra, İstanbul'un birçok konsolosluk mensupları ve özellikle okul sınıflarının topluca ziyaret ettikleri bu sergi, gelen talepler karşısında süresini uzatma durumunda kalmıştı.

Sanatsal etkinliklerini Ferit Öngören'in "Haliç" sergisiyle sürdüren Schneidertempel, Aralık ayında ise "Türk Yahudilerinin Kıyafetleri" konulu bir sergiye hazırlanmaktadır. Bu etkinlik hakkında da sitemizde önümüzdeki haftalarda ayrıntılı bilgiler yer alacaktır.

Diğer yazılar için tıklayın