miniDEV - Farklı Renkler Farklı Kültürler / Rum Kültürü / Basın

Osmanlı Devletinin resmi organı Takvim-i Vekayi'nin Rumca nüshası olan Otomanikos Monitor, İstanbul'da yayımlanan ilk Rumca gazetedir. 1832'de yayımlanmaya başlar. Tirajı 400 kadardır; başta Rum Ortodoks Patrikhanesi olmak üzere ilgili çevreye dağıtılırdı. Patrikhane, daha iyi anladıkları gerekçesi ile Türkçe nüshanın yeterli olduğunu bildirince, yayını durdurulur. (1840). Bu olay, bir yandan Rumların dil ve kültür evrenini, diğer yandan Yunanistan'ın (1829) kurulmasıyla yazı (katerevusa) ve konuşma (demotik) dilleri arasında beliren çelişmenin ilginç bir göstergesidir.

Otomanikos Monitor'u, Yogos Musurus çıkarıyordu. Musurus Ailesi, Osmanlı dış ilişkilerinde söz sahibi olmuştur. 1840'ta Bab-ı Alî'nin memurlarından Konstandinos Adisidis'in çıkardığı O Tilegrafos Tu Vosporu (Bogaziçi Telgrafı) gazetesi de, yarı resmî bir yayın sayılabilir.

İngiliz tabiyetindeki Yunanlı Dimitros Ksenis, 1845'te Vizandis'i (Bizans) kurar. Vizandis, 1854'te Tilegrafos'la birleşir ve aralıklarla 1901 'e kadar değişik sahiplerin marifetiyle çıkar. 1860-70 yıllarında Dimitrios Kaçelidis tarafından çıkarılan Omonia da (Barış) Patrikhane'nin yardımıyla yaşar. Patrikhane'nin resmi sesi Eklisiastiki Alitia (Kilise Gerçeği) 1923'e kadar yaşamını sürdürür.

Patrikhane'ye yakın gazeteler, yenilikçi akımlara karşı tutucudur. Yunanistan kendi kilisesinin özerkliğini ilan ettiği için İstanbul Rum Basını tarafından desteklenmez; Bab-ı Ali'nin üstünlüğü tartışılmaz. Bab-ı Alî tarafından maddi himaye gören gazeteci Mihail Hurmuzis 1864-1868 arasında çıkardığı Armonia (Ahenk) ve başta Anatolikos Astir (Anadolu Yıldızı) olmak üzere, yazdığı diğer gazetelerde Osmanlı-Yunan işbirliğini ve Patrikhane'yi destekler.

Rumların, özellikle Anadolu'daki kesiminin anadili Türkçe idi. Bunlar Rumca konuşmayı bilmezler. 15. yy'dan beri eserlerini Karamanlıca (Karamanlidika) denilen, Grek harfleriyle Türkçe olarak yayımlarlar. Patrikhane dahi buna karşı çıkmaz, kiliseye bağlı kaldıkları sürece Karamanlıca din kitapları yayımlamayı olağan bulur. Evangelinos Misailidis'in 1851'de İstanbul'da yayımlamaya başladığı Anatoli gazetesi Karamanlıcanın kökleşmesine büyük katkıda bulunur. E. Misailidis, bol sayıda kitap da yayımlar. Dilbilimcilere göre, Karamanlıca Rumcadan çok Türkçeye ayak uydurmuş ve Yunan yayılmacı etkilerinden çok, bir arada uyumlu yaşamanın destekçisi olmuştur. Bu sebepten Tercüman-ı Hakikat, E. Misailidis'i Fikr-i Osmaniyi yaymakta kimsenin kabına varamadığı kişi olarak tanıtır.

Rumca özel gazetelerden başlıcaları, 1861-1894 arasında Filalitis-Kalifron-Fotiadis'in çıkardıklan Anatolikos Astir'i(Anadolu Yıldızı); 1869-1876'da N. Destunianos'un Teatis'i (Seyirci); 1876-1877'de Gabrilidis'in Metaritmisis'i (Islahat); Vangelis Papadopulos'un Proia'sı, Savatiea Epiteorisis'i (Cumartesi Revüsü), Hiaki Epiteorisis'i (Sakız Revüsü), Nea Epiteorisis'i (Yeni Revü) sayılabilir. Özel gazetelerin arasında Stavros Vutiras'ın 1866'da Neologos Tis Anatolia adıyla yayınladığı gazete önde gelir. Sorumlu müdürü Hıristos Papadopulos, bir Osmanlı memuru idi. Kültür anlamında yüksek düzeyli bir yayındır, bu yönüyle döneminin bütün Rumca basınının önünde yer alır. Bazen örtülü, bazen açık şekilde Panhelenizmi ve Megali İdea'yı savunmuş, yandaşlarından para toplayarak yaşamaya çalışmıştır. Neologos, Yunan yenilgisi üzerine 1922'de kapandı.

Raptarhis'in Eptalofos (Yedi Tepeli) adıyla 1863'te başlattığı gazeteyi D. Nikolaidis devralıp ismini Konstantinopolis'e çevirir ve aralıklı olarak 1914'e kadar yayımlar. Bir Fransızca gazete de çıkaran Bellis'in Tahidromos'u (Postacı), Kyriakopulos'un Fransızca Phare du Bosphore'u da (1869-1890) açıkça Yunan siyasetine alet olmaktan çok, kültürel uyanışa ve Rum cemaatinin çıkarlarını kollayarak ulus bilincine katkıda sağlarlar.

Dergiler arasında ilk olarak 1845'te Efrosini Samarcidis tarafından çıkarılan aylık kadın dergisi Kipseli, 34 sayı yayımlanır. Dergi alanında asıl etkili olan mizahi yayınlarıyla Kayserili Rum Teodor Kasap'tır. Türkçe yayınlarının yanı sıra Rumca Diyojen, Momos ve Kondonator adlı yayınlarıyla bu alanın öncülerindendir.Yeni Osmanlılarla yakınlığı yüzünden mahkum olup yurt dışına kaçar, ama sonra II. Abdülhamid'le anlaşıp onun hizmetine girer.

II. Meşrutiyet'in ilanında (1908), ilk 7 ayda bütün ülkede 730 yeni imtiyaz verilir. Bunların yüzde 50'si Türkçe, yüzde15'i Rumca gazeteler için alınır. İstanbul'da da 37 Rumca, 3 Karamanlıca ve 12'si karışık dilli (Rumcanın yanı sıra Fransızca, Ermenice vb) yayına imtiyaz verilir.

Bu hem görece özgür, hem de gergin ortamda Neologos ve Proodos gibi gazetelerle İttihad ve Terakki'nin sözcüsü Tanin arasında çok sert tartışmalar geçer. Dönemin önde gazetecileri arasında Dimitraki Tomaidi, Kozmidi, Dimitri Karasavas, Yorgi lkonomidi, Pavlo Fotiyadi, Hambailidi gibi isimleri sayılabilir. Sıkıyönetim döneminde, 1918'e kadar durgun kalan bu basın, Mütareke'nin ilanı ve İstanbul'un işgali ile ırkçı eğilimleri açığa vurur. İstanbul'un, kurulacak Yunan İmparatorluğu'na terkini, Türklerin Avrupa'dan kovulmasını açıkça talep ederler. Yazarları da Osmanlı Matbuat Cemiyeti'nin dışında kendi örgütlenmelerine girişir.

Anadolu'daki bozgun, İstanbul'un Rumca basınının ve yazarlarının sonu olur. Gazeteler kapanır, gazeteciler yurt dışına kaçar. Türk düşmanlığı yapmamış bir gazeteci nesli ortaya çıkar.

1923-1941 arasında İstanbul'da 28 Rumca gazete ve dergi görülür. Bunlardan 24'ü günlük siyasi gazetedir: Aniksartitos, Asipis, Avyi, Apoyevmatini, Dimokratia, Dimokratis, Efimeris, Espirini, Estia, İmeris Yana, Katimerini, Metaritmisis, Metapolitefsis, Otipor, Patris, Politia, Politersis, Proodos, Proini, Ta Hronika, Ta Neotora, To Vima, To Fos. Kimi birkaç sayı, kimi de birkaç yıl çıkar.

Efimeris (1943-?), Vima (1946-1952), Keravnos (1947-1951), Kiryakatiki Proia (1947-1960), Hronos (1947-?), Apostolos Adreas (1951-1964), Elefteri Foni (1952-1965), Embros (1952-1965), Ta Nea (1953-?) gibi gazeteler de yayımlanır. Aralarında en önemlisi günümüze kadar yaşamını sürdüren Apoyevmatini sayılır.

Haftalık dergilerden Fos, Foni, mizahi Okopanos, 15 günlük Kopanos, dini olarak da aylık Hıristiyaniki Estia ile aylık Ortodoksia yayımlanır.
İstanbul'daki Rumların sayısı azaldıkça gazeteler de azalır.

Halen yayınlanan Apoyevmatini ile İho (Yankı) gazetesi Rum cemaatine hitap etmeyi sürdürüyor.