Balyan
Ailesi - 2
Krlkor
Amira Balyan (1764-1831)
Hassa
mimarı. İlk kuşak Balyan ailesinin hassa mimarı olarak
tanınan en önemli kişiliğidir. Hassa mimarı olan Meremetçi
Bali Kalfa'nın oğludur. Babasının adından ötürü Baliyan
veya Balyan olarak adlandırılmış ve Balyan soyadını
ilk kez kullanan kişi olmuştur. Tanınmış hassa mimarı Minas
Kalfa'nın damadı ve yine hassa mimarı Ohannes Amira Severyan'ın
da kayınpederidir. 1800'de evlendigi Minas Kalfa'nın kızı
Sogome'den doğan oğlu Garabet Balyan da hassa mimarı
olmuştur. Ermenice kaynaklarda, Krikor Kalfa'nın II.
Mahmud'la kişisel dostluğu olduğu, sarayda etkili bir kişilik
sergilediği, cemaat işleriyle ilgilendiği, Katolik ve Gregoryen
Ermeniler arasındaki anlaşmazlıkları çözmeye çalıştığı, yoksullara
yardım etmekten hoşlandığı, işçilerine karşı tevazu ile davrandığı
belirtilmektedir. Üsküdar'da Bülbülderesi üstündeki tepede oturduğu,
bülbüle meraklı olduğu ve evine yakın bir yerde özel olarak bu
kuşları yetiştirdiği ve semtin adının da bu nedenle Bülbülderesi
olarak anıldığı çeşitli kaynaklarda yer almaktadır. 1831'de Üsküdar'da
ölmüş ve Bağlarbaşı Ermeni Mezarlığı'na gömülmüştür.
Genç
yaşta büyük yapıların sorumluluğunu üstlenen Krikor Kalfa'nın
en etkin ve verimli çalışmaları, III. Selim dönemine rastlamaktadır.
Bu dönemlerde inşa edilmiş başlıca kamu yapılarının mimarı olarak
tanınmaktadır. Krikor Kalfa'nın yapı listesinde 6 saray,
4 kasır, 6 kışla, 1 cami, 2 kilise, 2 büyük bent ve 2 idare yapısı
bulunmaktadır.
Başlıca
yapıtları: Sarayburnu'ndaki Saray (yandı), Beşiktaş Sarayı
(yıktırıldı), Beylerbeyi Sarayı (yeniçeriler tarafından
yakıldı), Valide Sultan Sarayı (Kasr-ı Cedid), Defterdar
Sarayı (Haliç), Aynalıkavak Kasrı, Nusretiye Camii,
Selimiye Kışlası ve çevre yapıları, Davutpaşa Kışlası,
Beyoğlu Kışlası, Darphane-i Amire, Valide Bendi
(Bahçeköy), Topuzlu Bendi (Bahçeköy), Yangın Köşkü
(Beyazıt) olarak sıralanabilir.
Cami,
kilise ve bentlei ayaktadır ve özgün durumlarını korumaktadırlar.
Sivil yapılarından ise yalnızca Aynalıkavak Kasrı ayakta
kalmayı başarmıştır. Aynalıkavak Kasrı, Batılı süsleme
ögeleri dışında özellikle divanhaneli plan şemalarıyla Osmanlı
geleneğine ters düşmeyen bir tasarım örneği olarak Krikor Kalfa'nın
yapı listesinde dikkat çekmektedir.
Senekerim
Balyan (1768-1833)
Hassa mimarı. Meremetçi Bali Kalfa'nın oğlu ve Krikor
Amira Balyan'ın kardeşidir. Senekerim Balyan'ın yaşamı
hakkında çok az bilgiye sahibiz. Kudüs'te öldüğü ve oradaki Ermeni
mezarlığına gömüldüğü bilinmektedir. Yapıları arasında bilinen,
yalnızca eski ahşap kulenin yerine yapıIan kagir Beyazıt Yangın
Kulesi yer almaktadır. K. Pamukciyan'ın okuduğu Viyana
Mıkhitaristler Kitaplığı'ndaki elyazmasına göre Ortaköy'de (1824-1825)
yeniden inşa edilen Surp Asdvadzadzin Ermeni Kilisesi'nin
de mimarı o dur.
Nigoğos
Balyan (1826 -1858)
Hassa mimarı. Garabet Amira Balyan'ın oğludur. Balyan
ailesinin örgün eğitimden geçen ilk bireyidir. Paris'te Sainte-Barbe
Koleji'nde okuduğu ve kolejin müdürü tanınmış mimar H. 
Labrouste'un
favori öğrencileri arasında olduğu bilinmektedir. Meslek yaşamı
kısa ama verimli geçmiştir. Ailenin mimar olan bütün bireyleri
ile birlikte çalışmıştır. Dolmabahçe Sarayı Muayede Salonu
ve iki Saltanat Kapısı, Ortaköy Camii, Mecidiye
Kasrı, Ihlamur Kasrı, Göksu Kasrı, Tophane
Saat Kulesi, Dolmabahçe Saat Kulesi ona atfedilen yapılar
arasındadır. Nigoğos Balyan'ın yapılarının tümü sapasağlam
ayakta durmaktadır ve özgünlüklerinden hiç birşey kaybetmeden
koruma altına alınmıştır.
Levon
Bey Balyan (19. yy)
Hassa mimarı. Nigoğos Balyan'ın oğludur. Balyan
ailesinin hassa mimarı olarak son kuşağındandır. Paris'te Ecole
des Beaux Arts'ta yaptığı mimarlık eğitimi dışında hakkında
yazılı bir belgeye rastlanmamaktadır.
Garabet
Amira Balyan (1800 - 1866)
Hassa mimarı. Krikor Amira Balyan'ın oğludur. Gençlik yıllarına
ve eğitimine dair bilgi bulunmaktadır. 1831 yılında babasının
ölümü üzerine onun yerine geçmiştir. Yedikule'deki Ermeni Hastanesi
yaptığı ilk yapıdır. Ermeni cemaatine yalnız mimar olarak
değil, cemaat meclisinde üyelik yoluyla, büyük bağışlarıyla ve
eğitim kurumları kurup destekleyerek hizmette bulunmuştur. Nazeni
Babayan'la evliliğinden 10 çocuğu olmuştur. Bunlardan Nigoğos,
Sarkis, Agop ve Simon Balyan da hassa mimarı
olarak çalışmışlardır. Beşiktaş Ermeni Mezarlığı'na gömülmesine
rağmen mezarı ve kitabesi kayıptır.
Garabet
Amira Balyan mimarlık tarihine, "Dolmabahçe Sarayı'nın
mimarı'' olarak geçer. Ailenin profesyonel etkinliğinin ve
sürekliliğinin sağlanmasında önemli rol oynamıştır. II. Mahmud,
Abdülmecid ve Abdülaziz'in hükümdarlık yıllarında hassa
mimarlığı yapmıştır. En verimli çalışma dönemi, Abdülmecid'in
saltanat yıllarına rastlamaktadır. Yaklaşık otuz yıl süren meslek
yaşamında 7 saray, 4 fabrika, 1 kışla, 1 cami, 2 hastane, 3 okul,
2 su bendi, 1 türbe-sebil, 7 kilise ve birçok konut tasarlayıp
inşa etmiştir.
Garabet
Kalfa'nın yapı listesi gerçekten görkemlidir: Dolmabahçe
Sarayı (Muayede Salonu ve iki Saltanat Kapısı Nigoğos
tarafından yapıldı), Çifte Saraylar (Eyüp - mevcut degil),
Cemile ve Münire Sultan Sarayları (Çifte Saraylar-Fındıklı.
Bbugün Mimar Sinan Üniversitesi binaları), Çırağan Sarayı
(eski, mevcut değil), Hünkar Kasrı (İzmit - bugün müze),
Bayıldım Köşkü'nün yeniden yapımı (Dolmabahçe - mevcut
değil), Yıldız Köşkü (mevcut değil), Gümüşsuyu Kışlası
(bugün İstanbul Teknik Üniversitesi binası), Kuleli Süvari
Kışlası (bugün Askeri Okul), Dolmabahçe Camii, II.
Mahmud Türbesi (Çemberlitaş), Mekteb-i Harbiye (bugün
Askeri Müze), Sipahi Ocağı (Harbiye - mevcut değil), Terkos
tesisleri (Terkos), Kirazlı Bent (Bahçeköy), Bend-i
Cedid veya II. Mahmud Bendi, İzmit Çuhahanesi,
Hereke Fabrikası, Bakırköy Bez Fabrikası, Beykoz
Deri Fabrikası, Zeytinburnu Demir Çelik Fabrikası,
Yedikule Surp Pırgiç Ermeni Hastanesi ve Surp Agop Kilisesi,
Surp Asdvadzadzin Kilisesi (Beşiktaş), Surp Yerevman
Haç Kilisesi (Kuruçeşme), Surp Yerrortutyun Kilisesi
(Üç Horan - Beyoğlu, Ohannes Serveryan'la birlikte), Cemaran
Okulu (Üsküdar).
Garabet
Kalfa'nın yaptığı bu eşsiz yapıların çoğu bugün sağlam ve
ayakta olup özgün durumlarını korumaktadır. Hemen tümü de birinci
derecede korunması gereken kültür varlığı sayılıp koruma altına
alınmıştır.
