Operet denince önce Çuhaciyan

O dönemde ezgilendirilmemiş operetler de vardır. Metni Hasan Bedreddin Paşa ile Manastırlı Mehmet Rifat Bey'e ait olan "Ebul-fedâ" bunlardan biridir. Bu dönemin en çok tutulan eserlerinden biri de Ahmed Midhat Efendi'nin yazıp, Lavtacı Hristo'nun (Hristaki Kiryazis) ezgilendirdigi "Zeybekler"dir. Çok sevilip oynandığı halde günümüzde hakkında yeterli bilgi bulunmayan eserler de vardır.

Muallim İsmail Hakkı Bey, Türk operet tarihinde önemli bir kilometre taşı sayılagelir. Kurduğu İstanbul Operet Heyeti Türkiye'de operetin en önemli örneklerini veren topluluklardan biridir. Şehzadebaşı'ndaki Ferah Tiyatrosu'nda faaliyet gösteren Operet Heyeti'nin saz takımını da İsmail Hakkı Bey, meslekten bir musikîci olarak bizzat yönetiyordu.

Türk musikîsi kurallarına göre besteledigi 15 operetin yanında, operet konusunda ilgi çekici bir adımı da, eseri icra eden orkestrayı tamamıyla bir "incesaz" heyeti haline getirerek atmıştı. İsmail Hakkı Bey'in uygulamasıyla "Türk tarzı operet" Batı'dakinden ayrı bir anlayışa dayanıyordu. Sanatçının bestelediği operetler, Musahibzade Celâl'in Bülbül, Lâle Devri, Kaşıkçılar ve Yedekçi; Sezai Bey'in Nurü's-Sabah; Faik Bey'in Emel; Enver Bey'in İyi Saatte Olsunlar, Gazanfer Aram Efendi'nin Gelin-Kaynana adlı eserleriyle Falcı, Kiracılar, Tutkun, Ve Mine'l-Garaib ve Damad İbrahim Paşa adlı eserleridir. İsmail Hakkı Bey'in operet üzerindeki çalışmaları Türk musikîsinin sahne musikîsi olarak kullanılması açısından önemliydi, ama bu faaliyet ülkenin içinde bulunduğu savaş şartları ile siyasi istikrarsızlıgın belirlediği olumsuz ortam yüzünden devam edemedi.

Aynı yıllarda başka Türk musikîsi bestekarları da operete ilgi duyarak eserler vermişlerdir. Subhi Ezgi ilk defa Şehzadebaşı'ndaki Ferah Tiyatrosu'nda oynanan "Lâle Devri''ni Nedim'in şiirleri üzerine 28 şarkı besteleyerek ezgilendirmişti. Hasan Ferid Alnar'ın 1922'de bestelediği operet onun ilk eseriydi. Fahri Kopuz 1923'te Musahibzâde Celâl'in "Atlı Ases" adlı eserini besteledi. Kaptanzâde Ali Rıza Bey ise besteledigi beş eserle Türk operetinin en değerli temsilcilerinden biridir. Sanatçı, "Macun Hokkası" ile "İstanbul Efendisi"nde oyuncu olarak da rol almış ve başarı göstermişti.

Levon Hancıyan ile Muallim Kazım Bey de (Uz) operet musikîsi üzerinde çalışmışlardır. Türk operet sanatına damgasını vuran bir başka isim Muhlis Sabahattin Ezgi'dir. 20' den fazla operet bestelemiştir. Tıpkı İsmail Hakkı Bey gibi Muhlis Sabahattin'in de operetle ilgisi bestekarlıkla sınırlı değildi. Her şeyden önce, İstanbul'un musikî hayatında "operet devri''nin mimarlarından biriydi.

Muhlis Sabahattin'in "Çâresaz", "Zühre", "Ayşe", "Gül Fatma", "Asaletmeab", "Muteber Paşa", "Aşk Mektebi", "Kerem ile Aslı" ve "Yerden Göğe" adlarını taşıyan başlıca operetleri arasında ''Çaresaz'', ''Gül Fatma'', özellikle de ''Ayşe'', en çok tutulan ve sahnelenenleri oldu. ''Çaresaz'', Şehzade Ziyaeddin Efendi'nin desteğiyle Benliyan'ın yönetimindeki Osmanlı Milli Operet Kumpanyası'nca oynandı. "Aşk Mektebi" ise, Şehir Tiyatroları'nca sahneye kondu.

Muhlis Sabahattin, Türk musikîsi tarzında operetin son temsilcisiydi. Onunla, Türk musikîsi operet besteleme devri kapandı. 1930'larda başlayan yeni dönemde eserler artık Batı musikîsi teknigi içinde bestelendi. Bu dönemin ilgi toplayan eserleri arasında metinlerini Ekrem Reşit Rey'in yazıp kardeşi Cemal Reşit Rey'in bestelediği operetler ve musikîli oyunlar başta gelir. Rey'in bestelediği ''Üç Saat'' (1932), ''Lüküs Hayat'' (1933), ''Deli Dolu'' (1934), ''Saz Caz'' (1935), ''Maskara'' (1936), ''Hava-cıva'' (1937), ''Yaygara 70'' (1969), ''Uy! Balon Dünya'' (1970), ''Bir İstanbul Masalı'' (1971) operetleri ile, ''Adalar Rövüsü'' (1934), ''Alabanda'' (1941) ve ''Aldırma'' (1942) adlı revüleri büyük ilgi uyandırdı.

Özellikle "Lüküs Hayat" çok geniş bir dinleyici kitlesine ulaştı; eser beyaz perde ve TV için filme alındı; TV'de ayrıca oyun olarak temsil edildi, 1980'li yıllarda Şehir Tiyatroları'nda üst üste 5-6 yıl kapalı gişe oynadı, eserdeki şarkılar plaklara okundu.

Operet, İstanbul'un sanat dünyasında ciddi düzeyde kurumsallaşma yoluna giren bir sanat hareketi niteliğindeydi. ''Hale Operet Heyeti'', ''İstanbul Operet Heyeti'', ''Milli Osrnanlı Operet Kumpanyası'', ''Sahir Operet Heyeti'', ''Sahne-i Milliye-i Osmaniye'' gibi operet toplulukları, operetin yaygınlaştırılması yolunda önemli adımlar attılar.

Bunlar arasında özellikle İsmail Hakkı Bey, kurup yönettiği İstanbul Operet Heyeti bünyesi içinde operet sanatkârı yetiştirmek üzere bir okul kurmayı bile düşünmüştür. Bu heyet sahne musikîsinde gelenekten kopmama kaygısı duyması bakımından dikkat çekiciydi. İstanbul Operet Heyeti, yerli bir operet terminolojisinin de yaratıcısıdır. Bu terminolojide müzikli oyun ''temsil-i musikî'', uvertür müziği ''Küşad musikîsi'', koro ''cumhur terennümü'', arya, düo, trio, kuartet, kentet gibi terimler -sırasıyla- ''birli, ikili, üçlü, dörtlü, beşli terennüm'', ara orkestra müziği ise "sahne musikîsi" kelimeleriyle karşılanmıştır.

Operet, İstanbul'un sanat hayatında iz bırakan ve ustalıkla icra edilen Batı kaynaklı musikî türlerinden biri olmasına rağmen, özel bir kültürel ortamın ürünü olduğu için, Cumhuriyet Türkiye'sinde ciddi bir gelişme gösteremedi.

(Kaynak: R. A. Sevengil, Türk Tiyatrosu)

Önceki


Diğer yazılar için tıklayın