Çok merak ettiğim bir sorunun cevabını bu hafta Agos'ta buldum. Anadolu'dan hiç mi icat çıkmaz, siyaset müdavimi kahvelerde parti tokuşturanlar nezdinde bir alet keşfetmek neden itibarsızdır, hiç mi dehası yoktur Anadolu'nun, diye merak ederdim.

Nihayet Agos'ta yayınlanan bir hayat hikáyesinde otomatik vitesin mucidinin Anadolu göçmeni bir Ermeni olduğunu okuyunca derin bir nefes aldım.

Unutulmuş bir Kayseri köyünde yaşayan Sarafyanlar'ın 112 yıl önce bir oğulları doğar. Asadur... Hamidiye Alaylarından kaçarak kendilerine sığınan bir çingenenin falına göre Sarafyanlar yok olacak, ama Asadur denizler aşarak büyük insan olacaktır.

Talas'ta okuyan Asadur 18'ine gelince İzmir'deki öğretmen ablasının yardımı ile yenidünyaya yelken açmış bir gemide,
ABD göçmenleri arasındadır.

O, New York'a ayak basıp kendisine yeni bir hayat kurmaya başlarken, geride kalan ailesi yok olacaktır. Asadur Chicago'da marangozluğa başlar. Ermeniler'in efsanevi el maharetleri ona bir meslek kazandıracaktır.

İş bulma kampanyasından kendisine düşen şirket Mitchel Motor Company'dir. Makine çizimleri ve çalışma kapasiteleri hakkındaki öngörüleri kısa sürede dikkat çeker ve Asadur firmanın başmühendisliğine yükselir.

Kayserili Asadur, önce hoşnutsuz olduğu kendi arabası için, ardından General Motor için ve nihayet Skorsky helikopterleri için otomatik vitesi keşfeder. 1976'da seksen bir yaşında Oscar Banker adıyla dünyadan ayrıldığında buluşları da bu isme kayıtlıdır.

Agos'da Asadur'un hikáyesindeki göçmenliğin sıra dışı zorlukları yazılmamış. Bence hikáyesinin asıl ayrıntıları Asadur olarak doğup Oscar olarak ölmesinde gizli... Muhtemelen 1900'lü yılların başındaki ırkçı Amerika'da yine muhtemelen siyah saçları, koyu teni ile ayrımcılığa uğramış olmalı. Muhtemelen uzun Ermeni ismi başına dert olmuş olmalı. Önündeki engelleri aşabilmek için dehşetli bir sadakatle çalışırken teninin rengini değiştiremeyeceğini bildiğinden adını değiştirerek hayatını kolaylaştırmaya çalışmış olmalı...

'Dünyadaki bütün kötülüklerin müsebbibi ırkçı Amerikalılar insana ismini bile değiştirtiyorlar, neerdee bizdeki hoşgörü' diye düşünenler olabilir. Bizdeki Ermeni isimleri acaba nüfusta nasıl kayıtlıdır? Engin hoşgörü efsanemizin cevapsız bir sorusu daha! Konuşmadığımız geçmişimiz, konuşmadığımız önyargılarımız Asadur'un hikayesi ile milli bir tehdit olarak duruyor...

Bizde 'tek devlet, tek millet, tek vatan' alt yazısına dahil olmayanların imrenilecek bir imtiyazla yaşadığına inanılır. Bizim inanışlarımıza göre fakir gavur yoktur. Bizim inanışlarımıza göre bizden olmayanların uyum, katılım, çalışma zorluğu, hayat gailesi, eğitim, göçmenlik, iş bulma gibi sorunları yoktur.

Toplumların kaçta kaçının önyargılarla yaşadığının,
adaleti sadece kendisi için mi insanlık için mi istediğinin,
kaçta kaçının kendisini kendi vicdanı ile kontrol ettiğinin oranları başkalarını anlamak gibi değerli bir algının mimarıdır.
Mesela Asadur'un göçünden doğmuş mucit hikayesini mini bir belgesel yapabilsek...
Eşit vicdanla izleyebilsek ve bir parçamız olduğunu bilebilsek... Acaba bugünkünden kötü bir toplum mu olurduk?

Ayşe Önal