Matematiği sevmeseniz bile, "Çözüm"e ulaşın!

Kent Oyuncuları, ABD'nin tüm saygın tiyatro ödüllerini toplamış, "deha" ile "şizofreni"nin kesişme noktalarını irdeleyen, "bir detektif oyunu kadar sürükleyici" bir yapım ile karşımızda.

Deha ile ruhsal bunalım ne derece ilintilidir; aralarında görünmez bir bağ mı vardır, yoksa? - Her ikisi de kalıtımsal mıdır? - Köklü araştırmalar yapılmadan, bilimsel kuramlar yaratılabilir mi? - Bir kadından, hele genç bir kızdan, çığır açıcı bir matematikçi çıkabilir mi hiç?

"Tüm bu sorular nereden çıktı?" diyecekseniz, Kent Oyuncuları'nın bu mevsim sahnelediği "Çözüm" oyununu görmeniz gerekecek - bir oyun ki, San Francisco Chronicle gazetesinin yorumuna göre "Bir baba ile kızı arasındaki karmaşık ilişki ile cezbediyor, matematiksel bir kanıtın gizemi ile sürüklüyor ve aile bağlılığı ile aşk hakkında, kavranması güç sorulara yanıt arıyor."

"Bu kanıt, benimdir!"
Zeynep Avcı'nın akıcı Türkçesinden izlediğimiz, asıl sözcük anlamı "kanıt" olan "Proof", David Auburn'un yazdığı ikinci oyun. New York'daki tiyatro geleneğine has biçimde, önce Broadway dışı (off-Broadway) gösterilmesinin ardından, oradaki Manhattan Theatre Club'dan saygın Walter Kerr sahnesine "terfi" ettikten sonra, 2001 yılının en önemli tiyatro ödüllerini (Pulitzer, Tony, Drama Desk, Outer Critics Circle) almış ve örneğin San Francisco'daki gösteriminden önce hemen iki milyon dolar tutarında ön bilet satışı sağlamış - bir yorumcunun dediğine göre "matematik ve ruhsal bunalımı konu edinen bir oyun için hiç de fena değil"!

"Çözüm", ömrünün son yıllarını şizofreni içinde geçirmiş matematik profesörü babasına bakmış olan genç bir kızın öyküsüdür. Oyun, dört kişi arasında gelişiyor: Catherine (Yeşim Koçak), Chicago Üniversitesi'nin sevilen bir hocası olmakla birlikte, rahasızlığı dolayısıyla öğretim ve araştırma faaliyetlerini artık yerine getiremeyen babası ile kent dışındaki bir evde yaşarken, bir yandan Robert'in (Ş.Güngör'ün yerine oynayan … )yolundan gitmeyi arzuluyor, öte yandan aynı bunalımın soyaçekim olasılığını sorguluyor… Yıllar önce New York'a yerleşmeyi yeğlemiş olan ablası Claire (Esra Kızıldoğan) ise, babalarının cenaze töreni için Chicago'ya gelmiş ve ardından aile evini satıp Catherine'i de yanına alarak, onu gerektiğinde tedavi ettirmeyi öneriyor. Robert'in eski bir öğrencisi olan Harold (Engin Hepileri) ise, Catherine'in izni ile hocasının evdeki notlarını gözden geçirerek değerlendirme çabasındadır.

Oyunun başlıca devinimlerini, 1) "Her şeyin bir matematiği olduğunu" savunan Robert ile Catherine arasındaki sevgi/şefkat/hayranlık dolu baba-kız ilişkileri, 2) Catherine ile Harold arasında oluşan aşk ve 3) iki kızkardeş arasında gittikçe ortaya çıkan ikilem olarak özetleyebiliriz. İlk iki ilişki, oyunun özellikle başında ve bazı sahnelerinde Catherine'in anılarının ustalıklı kurgusu ile ikinci perdenin hemen başındaki uzun bir "flash-back" biçiminde sunuluyor.

New York Times eleştirmeni Bruce Weber'in "bir detektif oyunu gibi sürükleyici" kılan gelişme ise, Harold'un evdeki notlar arasında bulduğu, kendince "çığır açacak" bir matematiksel formülün kanıtı ile başlar. Acaba Robert, bu karmaşık kanıtı (veya "çözüm"ü), içinde bulunduğu ruhsal karmaşı içinde nasıl kotarabilmiştir? İşte burada, Catherine dayanamayarak öne fırlar: "Bu kanıt, benimdir!"

Şimdi ise, "buyrun, cenaze namazına": Artık, güvensizlik mi istersiniz, kıskançlık mı; genç bir kızdan böylesine bir "çözüm" nasıl çıkar; yoksa Catherine'in bu önesürümü ile aklını tam kaçırdığı mı ortaya çıkıyor; nerede Harold'un ona karşı aşkı? - dahası: acaba genç matematikçi, bu "çözüm"ü kendisine mi maledecek - ve: yukarıda sıraladığım sorular…

Matematik "sadece bir araç"
Şaşkın Harold ve kuşkucu Claire bir yana, Catherine'in içinde kopan fırtınalar, ruhsal gerilimini gerçekten patlama noktasına getirecek, öte yandan ablası ile zaten hiç bir zaman uyumlu ilişki içinde bulunmamış olan genç kız, Harold'a karşı daha yeni kazanıp değer verdiği aşkının karşısında, derin bir güvensizlik kuşkusu ile sarsılacaktır. Odaktaki bu kişiyi sağlam sahne yeteneğiyle canlandırmasını bilmiş Yeşim Koçak'ın, bu zorlu sınavı başarı ile geçtiğini, bu arada özellikle belirtmem gerekiyor.

Oyunun bunca yankı ve başarı görmesi üzerine, Berkeley Üniversitesi Matematik Bilimleri Araştırma Enstitüsü, yazarı ile bir söyleşi yaptırır. Gene bilim adamlarının sorunlarına eğilen Brecht'in Galilei ve Stoppard'ın Arcadia oyunları ile bir karşılaştırmaya giren Robert Osserman'a David Auburn'un yanıtları özetle şöyledir: Yazarın ilgilendiği asıl sorun, belirli yetenekler ile ruhsal rahatsızlıkların kalıtımsallığıydı; matematik ise, bu arayışta -anlaşılan- sadece bir araçtı. Öte yandan, bu somut konuya eğilmesinin ardından Auburn birçok ünlü matematikçinin yaşamöykülerini incelemiş ve bu bilim adamlarını daha çok "kendi dört duvarları arasında tek başına çalışıp, birden özgün bir buluş ile ortaya çıkan" değişik kişilikler olarak tanımlıyor. İşte burada, deha ile olası şizofreni birbirleri ile kesişmekte ve böylece oyunun araştırdığı ana sorunsal ortaya çıkmaktadır. - Henüz izlemediğim için, şu sıralarda gösterimde olan "A Beautiful Mind" filminde konu edilen Nobel ödüllü matematikçi John Forbes Nash ile oyundaki Robert/Catherine arasındaki olası benzerlikleri hakkında fikir yürütemiyorum, ancak şurası kesindir ki, yaşamını bu bilim dalına adamış ve üstün başarı göstermiş olan kimseler, incelenmesi gereken özyapılara sahiptir…

"Çözüm", bir yandan aileler içindeki sorumluluklar ve ilişkiler, diğer yandan birbirlerine yakınlık duyan iki kişi arasındaki aşk ve güven öğelerini (matematiğin gölgesinde!) işleyip bu önemli sorunlara insancıl bir açıdan bakarken, özellikle ikinci perdesinde izleyicilere soluk aldırmıyor. Yıldız Kenter'in ustalıklı yönetimi ile üstad Osman Şengezer'in alçakgönüllü dekorunu oyundaki zamanlamaya has bir ışıklandırma ile altını çizen Yüksel Baydın yanı sıra, Kenter Tiyatrosu'nun genç oyuncuları, sanırım hiçbir ABD/Avrupa sahnesinin yorumunu aratmıyor. Bu oyunu izlerken, köşemize son olarak getirdiğim "Helen/Enigma Varyasyonları"ndan bu yana sundukları yapımları bana pek ilginç gelmemiş olan Kent Oyuncuları ile böylece "hasret gidermenin" mutluluğunu da yaşamış oldum…

Diğer yazılar için tıklayınız