Hak arama özgürlüğü temel haklarımızdan birisidir. Aynı zamanda Hukuk Devleti'nin ve Hukuk'un Üstünlüğü'nün en temel koşullarından ve güvencelerinden de biridir.
Hukuk Devleti, "Devletin ve kişilerin eylem ve işlemlerinin hukukla bağlı olması ve bu bağlılığın yargı organlarının denetimi ile güvence altına alınması" olgusuna dayanır.
Hak arama özgürlüğü de, kişilerin, haklarını korumak için, yasama meclisine ve özellikle "yargı mercilerine başvuru" haklarını içerir.

Vatandaşların hak arama özgürlüğünü kullanma yolları:

İdare'ye karşı: Yargı yolu ile hak aranır. Bununiçin İdare Mahkemeleri'ne ve Danaıştay'a başvurmak gerekir.
Diğer Kişilere karşı: Yargı Yolu ise, Hukuk Mahkemeleri ile ve Ceza Mahkemeleri aracılığıyla dava açılabilir.
Yasama organlarına karşı : Anayasa'nın 74. maddesi uyarınca "Dilekçe Hakkı" kullanılabilir. Ancak Türkiye'de haklarını yasama organına karşı korumak için Anayasa Mahkemesi'ne doğrudan başvuru yolu kişiler için tanınmamıştır. Ancak, bir mahkemede yargılanırken ya da bir uyuşmazlık nedeniyle bir dava sürerken, o davada kendilerine uygulanacak kural için Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilirler. Ve Mahkeme, kuralı Anayasa'ya aykırı bulursa, iptal edip yürürlükten kaldırabilir.

İdareye Karşı Menfaat ve Haklarınızı Korumak için
Nereye ve Nasıl başvurabilirsiniz?

Diyelim ki İdare'nin yani devlet çerçevesi içindeki herhangi bir kuruluşun bir işlemiyle karşı karşıya kaldınız: Memursunuz, bir başka yere atandınız; polis trafik cezası kesti; dükkanınıza ruhsat verilmedi; araziniz kamulaştırıldı; öğrencisiniz, sınavdan geçer not alamadınız... Bu tür bir işlemin menfaatinizi ihlal ettiğine inanıyorsanız, amacınız bu işlemi hukuk aleminden kaldırmak olmalı; bunun da yolu ilgili İdare'ye karşı bir dava açmak. Ancak dava yoluna gitmeden önce İdare'ye başvurarak işlemin kaldırılması, geri alınması, değiştirilmesi ya da yeni bir işlem yapılması için istemde bulunabilirsiniz.

Dikkat: İdare'ye karşı açılan davalar sürelidir. Sakın süreyi kaçırmayın.Yoksa hakkınız düşer ve bir daha dava konusu olamaz...

Dava açmadan önce İdare'yi bir kez daha yoklamak istiyorsanız, işlemi yapan ya da yapmaktan kaçınan makamın bir üstüne başvuracaksınız; yani kaymakamlıksa valiliğe, valilikse İçişleri Bakanlığına, herhangi bir müdürlükse bağlı olduğu bakanlığa. Belediye gibi üst makamı olmayan yapılarda yine aynı yere yani o belediyeye başvurmalısınız.

Bu başvurular, dava açma süresi içinde, yani idari işlemin size tebliğ edilmesini izleyen günden itibaren 60 gün içinde olmalı. Bu başvuru işlkemeye başlamış olan idari dava açma süresini durdurur. Altmış gün içinde bir cevap verilmezse, istek reddedilmiş sayılır. İsteğin reddedilmesi veya reddedilmiş sayılması halinde dava açma süresi yeniden işlemeye başlar ve başvurma tarihine kadar geçmiş süre de hesaba katılır. Ama, işlemlere karşı bir başvuruya gerek olmadan doğrudan dava da açabilirsiniz.

Diyelim ki İdare'nin yani devlet çerçevesi içindeki herhangi bir kuruluşun bir işlemiyle karşı karşıya kaldınız: Memursunuz, bir disiplin cezasına çarptırıldınız; fırıncısınız, polis sağlık koşulları kötü iddasıyla ekmekleriniz hakkında yok etme kararı alıp fırınınızı üç gün süreyle kapattı; balkonunuzu kapattırdınız, belediyeciler gelip yapı izniniz olmadığından yıkılacağını bildirdi... Bu tür bir işlemin menfaatinizi ihlal ettiğine inanıyorsanız amacınız bu işlemi hukuk aleminden kaldırmak olmalı; bunun da yolu ilgili idareye karşı bir dava açmak.

Bir idari işlemin Hukuk Aleminden tamamen kalkmasını istiyorsanız iptal davası açmalısınız
İptal davası, hukuk aleminden kaldırmak i,stediğiniz idari işlem aleyhine, o işlemi yapan İdare hasım gösterilerek, en önemlisı 60 gün içinde, kural olarak işlemi yapan idari merciin bulunduğu yerdeki idare mahkemesinde açılır. Taşınmaz mallara ilişkin davalarda yetkili mahkeme taşınmazların bulunduğu yer mahkemesidir; bazı durumlarda Danıştay da ilk derece mahkemesi olarak görev yapar. Aslında Danıştay il idare mahkemelerinin baktığı davalar için temyiz merciidir. Davaya dosya üzerinden ikilnci kez bakıp hukuka uygun karar verilip verilmediğini inceler.

Dikkat: Dava açmakla birlikte İdare'nin yapmış olduğu işlem yürümeye devam eder. Dava açmakla, işlemi otomatik olarak durduramazsınız. İşlemi, ancak Mahkeme'nin vereceği yürütmenin durdurulması kararı durdurabilir. Eğer menfaatinizi ihlal eden işlemi durdurmak istiyorsanız, dava dilekçenizde yürütmeyi durudrma isteminde bulunduğunuzu mutlaka belirtmelisiniz. Mahkeme bu kararı kendiliğinden vermez. Mahkeme'nin bir işlem aleyhinde "yürütmenin durdurulması kararı vermesi için, iki şlartın bir arada gerçekleşmesi koşulu vardır:

1. Dava konusu işlem açıkça hukuka aykırı olmalıdır;
2. Bu işlem yüzünden telafisi güç hatta imkansız bir zarar oluşmakta olmalıdır.

Bu karar aleyhine 7 gün içinde Bölge İdare Mahkemesi'ne itirazda bulunabilirsiniz. Bu yargı merciinin bu konuda vereceği karar artık kesindir.

Bir İdari İşlem ya da Eylem nedeniyle Hakkınız ihlal edilmiş ise, bundan doğan zararınızı tazmin ettirmek istiyorsanız TAM YARGI DAVASI açmalısınız.
İdare bir işlemiyle sizi zarara uğrattıysa, diyelim ki sizi bir memuru olarak başka bir ile atadıysa; binanız hakkında yıkım kararı verip uyguladıysa; kanunda sayılmış hastalık ya da özürlerden birinden duçar olmakla birlikte sizi askere almışlarsa ve siz bu nedenlerle maddi ya da manevi zararlara uğramışsanız açacağınız davada izleyeceğiniz usul aynen iptal davasında olduğu gibi, işlemi yapan İdare'yi hasım göstererek, en önemlisi 60 gün içinde kural olarak işlemi yapan İdari merciin bulunduğu yerdeki idare mahkemesinde dava açarak zararınızın tazmin edilmesini istemek olmalı.

Ama zararınız İdare'nin bir eyleminden kaynaklanmaktaysa, yani Belediye'nin bir aracı size çarptuysa, hastanedeki kötü bakım yüzünden siz ya da bir yakınınız zarara uğramışsa izleyeceğiniz usül farklı. Önce mutlaka İdare'ye başvurarak uğradığınız zararın tazminini talep etmelisiniz. İdare'ye, olayıöğrendikten sonra bir yıl ya da her halde beş yıl içinde başvurmalısınız; yoksa dava hakkınız düşer. İdare ya bu isteminizi kabul edipzararınızı tümüyle karşılayacak ya kısmen kabul kısmen reddedecek; ya da tümüyle red yoluna gidecektir. Bu da ya açık açık cevap vermesi ya da başvurunuzun üstünden 60 gün geçmesine karşın cevaplamaması şeklinde gerçekleşir. Cevap gelmemesi haline zımni red denir ve isteminiz reddolunmuş sayılır. İdare'den açık ya da kapalıu olarak aldığınız cevap karşısında yapılacak şey, 60 gün içinde dava açmak. Tam yargı davalarında yetkili mahkeme, zararı doğuran idari uyuşmazlığı çözümlemeye yetkili,; zarar bayındırlık ve ulaştırma gibi bir hizmetten veya İdare'nin herhangi bir eyleminden doğmuş ise, hizmetin görüldüğü veya eylemin yapıldığı yer; diğer hallerde davacının ikametgahının bulunduğu yer mahkemesidir.

Tabii ilk derece mahkemenin kararından hoşnut kalmazsanız, üst derece mahkemesi olarak Danıştay'a başvuru yolunuz açıktır.

Diğer yazılar için tıklayın